Travma ve Kayıplar

Travmatik kayıplardan hemen sonra stres belirtileri görülebilir. Hiç kimse böyle durumlara karşı tamamen dayanıklı değildir. Ancak çoğu insan bu zorlu süreçte toparlanmak, mücadele etmek ve adapte olmak için daha hazırlıklıdır, böylece kayıplardan birkaç ay sonra hayata tekrar tutunabilir.

Travmaya neden olan kayıplar nelerdir?

  • Yakın ilişkilerle ilgili kayıplar (ölümler, ayrılıklar)
  • Toplumdaki statüyle ilgili kayıplar (iş kaybı, statü değişimi, göç)
  • Mağduriyet (cinsel istismar, şiddet, işkence, mahkum edilme,)
  • Fiziksel hastalıklar, hasarlar ve sakatlıklar.

Çocukluk döneminde yaşanan travmatik kayıplar nelerdir?

  • Ebeveyn ya da diğer yakın aile bireylerinin ölümü
  • Boşanma
  • Duygusal reddedilme
  • Terk edilme
  • Hastalık, seyahat ya da hapis cezası nedeniyle ebeveynlerin bir dönem evden uzak olması

Erken çocukluk döneminde yaşanan kayıpların etkileri nelerdir?

Erken çocukluk dönemindeki ebeveynlerle kurulan bağ çocuğun kişisel gelişimi için çok önemlidir. Ebeveynlerden birinin bu dönemdeki kaybı, diğer ebeveynin ilgisizliğine yol açabilir. Bağlanma problemi yaşayan çocuk, ileriki dönemlerde kurduğu ilişkilerde problemler yaşayabilir. Yetişkinlik döneminde yaşanan psikolojik sorunların çoğunun temelinde, erken çocukluk döneminde yaşanan kayıplar vardır. Bu yaşlarda soyut düşünebilme yeteneği henüz gelişmemiştir, bu yüzden çocuklar güçlü duygular ve düşünceleri tolere etmekte zorlanabilirler. Bir süre sonra, yetişkinlere ait; üzüntü, kızgınlık, suçluluk ve özlem gibi duyguları taşımak onlara ağır gelebilir.

Ölüm ve diğer kayıpların hangi özellikleri kişiler üzerinde travmatik etki yaratırlar?

  • Vahşice gerçekleşen ölümler – kişilerin suçlama ve intikam duyguları yaşamalarına neden olabilir.
  • Zamansız (sırasız) ölümler – çocuklarını ya da kendinden küçük diğer yakınlarını kaybeden kişiler yaşadıkları kayıpları adaletsiz olarak değerlendirirler, gelecekle ilgili umutları planları alt üst olur.
  • Ani kayıplar – bireylerde şok, kaos ve karmaşa gibi duygulara, kaybettikleri kişilerle ilgili gerçekleştiremedikleri şeyler için pişmanlık yaşamalarına neden olabilir.
  • Uzun süren fiziksel/psikolojik sıkıntılar – aile bireylerinin kızgınlık ya da vicdan azabı yaşamalarına neden olabilir.
  • Belirsiz kayıplar – kayıp olan, nerede olduğu bilinmeyen kişilerin yakınları, kayıp kişilerle ilgili en kötü olasılıklarla ilgili endişe duyarken en iyi ihtimallerle ilgili umut ederler. Bekleyiş süresi boyunca yas tutmayı erteleyebilirler.
  • Kabullenilmeyen/Damgalanan kayıplar – yas süreci, kayıplar sosyal damgalanma korkusu yüzünden gizlendiğinde (örn. HIV/AIDS) daha karmaşık olabilir. Bu durum kişinin aile bireyleri ya da daha geniş çevreden sosyal destek almasını da engelleyebilir.
  • Zincirleme kayıplar – çoklu ölümler ve/veya beraberinde getirdiği yaşam düzenindeki kayıplar (örn. ev, iş kaybı) ve değişiklikler (örn. göç) kişilerin yaşadığı zorlukları arttırabilirler.
  • Travma sonrası deneyimler – travmatik olaylardan sonra yaşanan zorluklar iyileşme sürecini olumsuz yönde etkileyebilir.

Travmatik kayıplara eşlik eden diğer kayıplar nelerdir?

  • Fiziksel ve psikolojik bütünlük hissi
  • Özgüven ve özsaygı
  • Önemli kişiler, roller, ilişkiler
  • Güven duygusu
  • Aile bütünlüğü
  • Yaşam tarzı, ekonomik düzey
  • Gelecekle ilgili planlar, umutlar, hayaller
  • Dünyayı algılayış biçimi – belirsizlik, güvensizlik duygusu

Travma sonrası görülen sorunlar nelerdir?

  • Depresyon
  • Anksiyete
  • Madde bağımlılığı
  • İlişki problemleri ve ayrılıklar
  • Kendine ya da başkalarına zarar verme

Bireylerin kayıp döneminin atlatılmasına yardımcı olacak koruyucu faktörler nelerdir?

  • Etrafında destek, güven ve rahatlık sağlayacak,
  • İhtiyaç duyduğunda yanında olacağını bildiği,
  • Güvensizlik, çaresizlik ve anlamsızlık duygularıyla baş etmeye yardımcı olacak kişilerin varlığı.

Travmatik kayıplar yaşayan kişilere destek sağlamak için neler yapılabilir?

  • Toparlanma ve adaptasyon için düzen, esneklik ve istikrar
  • Güven duygusunun gelişmesi için bağlılık, uyum ve tolerans
  • Zincirleme kayıplar (iş, ev vb.) için geniş aile ve ilgili kurumlar tarafından sosyal ve ekonomik destek
  • Belirsiz kayıplarla ilgili açık, tutarlı ve doğru bilgi
  • Madde kullanımı, intihar, anksiyete gibi problemlerle ilgili duygusal destek
  • Acil ihtiyaçların karşılanabilmesiyle ilgili işbirliğiyle problem çözme

Profesyoneller olarak travmatik kayıplar yaşamış kişiler için biz neler yapabiliriz?

  • Bireylerin yeni kimlik ve aidiyet duyguları oluşturarak hayatlarına anlam kazandırmalarını desteklemek
  • Yaşadıkları kayıplarla ilgili düşünceleri ve inançlarını (örn. suçluluk, utanç) sorgulamalarını sağlamak
  • Umut aşılayarak hayatlarını, rüyalarını, bağlarını ve bakış açılarını yeniden ve daha pozitif bir şekilde oluşturmalarına yardımcı olmak

Travmatik kayıp sonrası toparlanmanın bireylere kazandırdıkları nelerdir?

  • Yeni fırsat ve olanakların oluşması
  • Diğer insanlarla daha derin ilişkiler kurma ve artan şefkat duygusu
  • Gelecekte karşılaşılacak diğer zorluklara karşı hazırlıklı olma
  • Önceliklerin yeniden gözden geçirilmesi ve hayata daha sıkı sarılma
  • Derinleşen maneviyat duygusu

Referanslar

Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma and human resilience: How we underestimate the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59, 20-28.

Granot, T. (2005). Without you: Grieving and behavioral consequences in childhood and implications for psychopathology in adulthood. London, England: Jessica Kingsley.

Harvey, J. H. (1998). Perspectives on loss: A sourcebook. Philadelphia: Brunner/Mazel.

Klicker, R. R. (2000). A student dies, a school mourns. Philadelphia: Accelerated Development.

Walsh, F. (2007). Traumatic loss and major disasters: Strengthening family and community resilience. Family Process, 46, 207-227.

Hazırlayan:

Ceren Tezoğlu

İstanbul Bilgi Üniversitesi MA Klinik Programı

Bu yazı Toplumsal Bilinçlendirme kategorisine gönderilmiş ve , ile etiketlenmiş. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.