Pedofil: Ergenlik öncesi çocuklara yönelik yoğun cinsel uyarı sağlayan, tekrarlanan fantezileri ve itkisi olan ve/veya çocuklarla cinsel ilişki kuran, 16 yaşından büyük birey için kullanılan terimdir.

Pedofilinin nedenleri ya da pedofilinin oluşmasına sebep olacak etmenler nelerdir diye sorguladığımızda karşımıza bir dizi teori çıkmakta. Bu teorilerden hiçbiri tüm pedofili vakalarının nedenlerini aydınlatmaya yetmese de, çok eksenli bakış açısı sayesinde değişik faktörlerin bir arada nasıl çalıştığını görebilmek mümkün. Bu nedenlerden, aşağıdakilerle sınırlı olmamakla beraber, öncelikle sıralanabilecek olanları;

Kişisel düzeyde:

• Pedofiliden muzdarip kişinin düşük özgüven sahibi olması,
• Kendini, sosyal ilişkilerde, başarısız ve beceriksiz hissettiği ve bu nedenden dolayı cinsel ve duygusal eş olarak çocuklara yöneldiği,
• Duygusal gelişim olarak bir yetişkine göre daha geri bir duygusal evrede takılı kaldığı yani bir çocuğun duygusal ihtiyaçlarına ve duygularına sahip olduğu için kendine eş duygusal yaşta olana, yani çocuğa yönelim göstermesi,
• Pedofilin çocuklukta yaşadığı travma, istismar, cinsel istismarı gidermek amaçlı olarak çocuğa yöneliyor olabilmesi,
• Pedofilin, bir zamanların çocuğu olarak, kendine saldıranla özdeşleşiyor olabileceği,
• Pedofiliden muzdarip kişilerin genellikle dürtülerini kontrol etmekte zorlandığı,
• Ayrıca alkolizm, bunama, psikoz düzeyinde ruhsal bozukluğun çocuk cinsel istismarına, dürtü kontrolünü zayıflatmak suretiyle etken olabildikleri düşünülmektedir.

Toplumsal açıdan:

• Erkek merkezli yaşanılan toplumsal hayatta, erkeğin cinsel heyecanı; baskın çıkma, iktidar kurabilme arzusu ile paralellik gösterir olduğundan, çocuğun mutlak olarak algılanan güçsüzlüğü ve edilgenliğinin tahrik olma sebebi olarak görülmesi,
• Nasıl tecavüz şiddet suçu ise pedofili de güç ve iktidar sorunu olduğu için toplumda şiddetin arttığı zamanlarda tecavüz ve çocuk istismarının da artabildiği,
• Yetişkinlerde cinsel mahrumiyet ve çocuğa yönelik duyguların, duygusaldan erotiğe doğru kaydırılmasıyla ve bu hislerin tekrarlanmasıyla güçlenip yerleşebildiği,
• Sosyal şartlanmalar açısından çocuk pornosu ve çocuklardan ticari amaçla faydalanılması da çocuğa yönelik cinsel şiddeti arttırıcı unsurlardan sayılabileceği,
• Ensest kavramı içinde pedofilinin de mevcut olduğu, bu kavramı açıklarken de aile dinamiklerinin bozulması, çift olarak ilişkilerinin sürdürülemez olmasıyla, babanın anne yerine çocuğa yönelmesinin de gösterildiği,
• Baskılayıcı cinsel kurallar, evlilik öncesi/dışı ilişki yasağı, mastürbasyon yasağı gibi toplumsal olguların çocuğa cinsel yönelimi arttırabildiği düşünülmektedir.

Pedofili Tedavisi

Bireyler ve toplum pedofilinin tedavisinden çok, bu hastalıktan muzdarip kişilerden korunmayı önemsiyor. Fakat bu bireyleri canavarlaştırıp, itmekle, onları var eden nedenleri göz ardı etmekle ve sadece sonuca yönelik tedavilerle bu sorunun üstesinden gelmek mümkün görünmüyor. Çünkü sorunu yaratan kaynağı bilmeden çözüm üretmek mümkün olamıyor.

Pedofili tedavisinde daha çok bütünleşmiş tedavilerin sonuç verdiği gözlemlenmiştir.

Bilişsel- Davranışçı Terapi: Hastanın kendini kontrol edebilmesini sağlamaya yönelik bilişsel yöntemler kullanılır. Çoğunlukla grup terapisi olarak uygulanmaktadır.

Psikodinamik Yönelimli Terapiler: Hastanın içgörü kazanmasına yönelik olarak bütünsel tedaviler içerisinde kullanılmaktadır. Fakat kısa süreli ve grup halinde çalışabilen formları tercih edilmektedir.

İlaç tedavisi ve kimyasal kastrasyon: Erkeklik hormonu androjen üzerinde azaltıcı etki yaparak işlev görür. Cinsel iştahı, fantezileri azaltarak harekete geçmeyi önlemek amaçlı kullanılmaktadır.

Bunlarla birlikte serotonin alımını baskılayan destekleyici ilaçlar da bütünsel tedavilerde kullanılmaktadır.

Bütünsel Tedavi: Hastanın genel durumuna göre ayarlanabilen ama standart olarak psikoterapi ve ilaç tedavisinin birlikte yürütüldüğü bütüncül yaklaşım olarak uygulanmaktadır.

Kimyasal kastrasyon tabir edilen hormonal müdahalenin, çok sayıda yan etkisi mevcut olduğundan hastanın onayı alınarak yapılması etik bir gereklilik olarak ortaya çıkıyor. Özellikle geri dönüşü olmayan hadım edici uygulamaların hastanın tercihi dışında uygulanıyor olması etik açıdan önem arz etmektedir.

Kaynaklar:

Finkelhor D & Araji, S. ( 1986) Explanations of Pedophilia: A Four Factor Model. The Journal of Sex Research vol.22, 154-161.

Harward Mental Health Letter (2004). Pedophilia. Vol 20, no7, January .

Holmes S & Holmes, R. (2002) Sex Crimes: Patterns and Behavior. Sage Publications.

Lalumiere m, Harris G, Quinsey V, Rice M ( 2005) The Causes of Rape: Understanding ındividual Differences In Male Propensity For sexual aggression. American Psychological Association.

Miner H, Coleman, E (2001) Sex Offender Treatment: Accomplishments, Challenges, and Future. The Haworth Press. Inc.

Hazırlayan:

Zeynep Ekener

İstanbul Bilgi üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans.

Panik bozukluk, kaygı bozuklukları kategorisindeki bir psikolojik bozukluktur. DSM-IV’e göre panik bozuklukta yineleyen beklenmedik panik ataklar yaşanır ve ataklardan en az birini en az 1 ay süreyle aşağıdaki belirtilerden biri izler (DSM-IV; American Psychiatric Association, 1994).

• Başka atakların da olacağına ilişkin sürekli bir kaygı,
• Atağın yol açabilecekleri ya da sonuçlarıyla (örneğin kontrolünü kaybetme, kalp krizi geçirme, çıldırma) ilgili olarak üzüntü duyma
• Ataklarla ilişkili olarak belirgin bir davranış değişikliği gösterme

Bunun yanısıra tanı kriterleri arasında panik atakların madde kullanımı ya da genel tıbbi duruma bağlı olmaması ve başka mental bozukluklarla açıklanamayacak olması da yer alır. Panik bozuklukta ani ve açıklanamayan belirtiler ataklar halinde yaşanır (DSM-IV; American Psychiatric Association, 1994).

Panik Atak Belirtileri Nelerdir?

Panik atak sırasında şu semptomların en az dördü 10 dakika içinde en yüksek düzeyine ulaşır ve yoğun bir korku ya da rahatsızlığa neden olur: Çarpıntı, kalp atımlarını duyumsama ya da kalp hızında artma olması, terleme, titreme ya da sarsılma, nefes darlığı ya da boğuluyor gibi olma duyumları, soluğun kesilmesi, göğüs ağrısı ya da göğüste sıkıntı hissi, bulantı ya da karın ağrısı, baş dönmesi, sersemlik hissi, düşecekmiş gibi ya da bayılacakmış gibi olma, derealizasyon (gerçekdışılık duyguları) ya da depersonalisazyon (benliğinden ayrılmış olma), kontrolünü kaybedeceği ya da çıldıracağı korkusu, ölüm korkusu, uyuşma ya da karıncalanma duyumları, üşüme, ürperme ya da ateş basmaları (DSM-IV; American Psychiatric Association, 1994).

Panik ataklarının sıklığı ve süresi değişkendir. Bazen haftada bir ya da daha sık tekrarlayabilir. Genellikle dakikalarca, bazen de saatlerce sürebilir. Panik ataklar herhangi bir işaret vermeden ortaya çıkabildiği gibi otomobil kullanmak gibi tetikleyici etkenlerle birlikte de ortaya çıkabilir. Belirli bir tetikleyici etkenle ilişkisi kurulamayan panik ataklar gevşeme hali, uyku gibi tehlikesiz görünen ve beklenmeyen durumlarda da ortaya çıkabilir (Davison & Neale, 2011, p. 140).

Panik Bozukluk ve Agorafobi

Panik bozukluğu olan hastalar da bir panik atağın tehlikeli ya da utandırıcı olabileceği durumlardan kaçınma eğilimi gösterebilirler. Bu eğilimin yaygınlaşması panik bozukluğun agorafobiyle birlikte seyretmesiyle sonuçlanır (Davison & Neale, 2011, p. 141). Agorafobi kişinin halka açık yerlerde yetersiz kaldığı durumlarda yardım istemesinin ve kaçmasının mümkün olmadığı durumlar üzerine odaklanan korkulardan oluşmaktadır. Alışveriş, kalabalık ve yolculuk bunlar arasında sayılabilir. Agorafobisi olan birçok hasta evden ancak yoğun kaygı ile çıkabilir ya da hiç çıkamayabilir (Davison & Neale, 2011, p. 141).

Panik Bozukluk Kimlerde Ortaya Çıkar?

Panik bozukluğun yaşam boyu görülme yaygınlığı erkekler için yaklaşık %2, kadınlar için ise %5′dir. Panik bozukluk genellikle erken yetişkinlik döneminde başlamakta ve stresli bir yaşam olayından sonra ortaya çıkmaktadır (Davison & Neale, 2011, p. 141).

Panik Bozukluğun Nedenleri Nelerdir?

Panik bozukluğun ortaya çıkışı biyolojik ve psiko-sosyal etkenler ve bunların birbiriyle etkileşimi ile yakından ilgilidir. Biyolojik yatkınlıkların belirli psikolojik ve sosyal faktörler ile birleşmesi durumunda panik bozukluğa yol açtığı düşünülmektedir (Barlow & Durand, 2004, p. 137).

Genetik yatkınlık kişilerin yaşamın günlük olaylarına karşı nörobiyolojik açıdan aşırı tepki verme eğilimini belirlemede önemli bir etkendir. Aşırı duyarlı karbondioksit alıcıları ve hiperventilasyon gibi biyolojik etkenlerin de panik bozukluğa yatkınlığı arttırabileceği düşünülmektedir (Barlow & Durand, 2004, p. 137).

Psikolojik faktörler, iş, okul, aile ve evlilik yaşamında zorluklar ya da önemli değişiklikler ile çevresel faktörler de panik bozukluğun ortaya çıkışı ile ilişkilidir (Barlow & Durand, 2004, p. 137). Bazı kişiler bu gibi stresli durumlara diğerlerinden daha yoğun tepkiler verme eğilimindedirler. Bu belirli durumlar kişinin zihninde panik ataklar sırasında da mevcut olan belirtilerle ilişkilendirilir. Panik bozukluğu olan kişiler bu durumlar karşısında yaşadıkları fiziksel değişimleri abartılı olarak yorumlayıp bir atak başlangıcı olarak değerlendirebilirler. Örneğin, kalp çarpma hızındaki ufak bir değişikliği kaçınılmaz bir kalp krizi olarak algılayabilirler (Barlow & Durand, 2004, p. 137).

Psikodinamik yaklaşım erken nesne kaybı ve\veya ayrılma kaygısını yetişkinlikteki panik bozukluklar ile ilişkili görür (Barlow & Durand, 2004, p. 138). Nesne kaybı veya ayrılma kaygısı çocuğun anne ya da baba gibi kendine bakım veren önemli bir kişiden ayrılma tehditi altında veya gerçek bir ayrılma durumunda ortaya çıkar. Bağımlı kişilik eğilimleri de kişiyi agorafobiye yatkınlaştırır. Bu açıdan panik bozukluk ve agorafobi kişinin erken bir kayba ya da ayrılığa verdiği bir reaksiyon olarak ele alınır.

Panik Bozuklukta Tedavi ve Başa Çıkma Yolları

Panik bozukluk tedavi edilmesi mümkün olan bir hastalıktır. İlaç kullanımı ve psikolojik müdahaleler başlıca tedavi yöntemleri arasındadır. Ancak rahatsızlığı olan kişinin öncelikle tedaviyi kabullenmesi ve rahatsızlığının psikolojik nedenlerden kaynaklandığına ikna olması gerekir. Bu özellikle terapiler için çok önemlidir.

İlaç kullanımı panik bozukluğunun tedavisinde belirli düzeyde başarı göstermiş yöntemlerden biridir. Panik bozukluğun ilaçla tedavisinde antidepresanlar ve anksiyolitiklerin etkililiği birçok araştırma tarafından desteklenmektedir (Davison & Neale, 2011, p. 143). Antidepresanlar beyindeki nörotransmiterlere etki ederek semptomların durdurulmasına yardımcı olmayı hedefler. Doktor kontrolünde düzenli olarak kullanılmaları gereklidir. Anksiyolitikler ise kaygı giderici özellikleri ile panik bozukluğun tedavisinde tercih edilmektedir. Ancak anksiyolitikler hem bağımlılık yapma özellikleri hem de bilişsel ve motor yan etkileri (bellek işlevlerinde aksamalar ve araba kullanmada güçlük gibi) nedeniyle tedavide aksaklığa yol açabilirler. Panik bozukluğun tedavisinde ilaç kullanımı süresiz olarak devam etmelidir. İlaçların kesilmesi durumunda belirtilerin kendini yeniden gösterdiği bilimsel olarak kanıtlanmıştır (Davison & Neale, 2011, p. 143).

Panik bozukluğun tedavisinde psikolojik müdahaleler oldukça etkilidir (Barlow & Durand, 2004, p. 138). Panik atakların sıklığını ve şiddetini azaltmada bilişsel-davranışçı müdahaleler, paniği tetikleyen iç uyarıcılara (Hiperventilasyon, kalp atış hızında artış, baş dönmesi gibi) maruz bırakma ve gevşeme teknikleri birlikte ve etkin bir şekilde kullanılan yöntemlerdir. Bilişsel-davranışçı müdahaleler ile kişinin korkulan ancak aslen tehlikesiz olan durumlara karşı çoğunlukla bilinçdışında yer alan temel algı ve tutumlarının belirlenmesi ve değiştirilmesi amaçlanır. Özellikle agorafobiyi hedef alan bu müdahalelerde kişinin kademeli bir şekilde korkulan duruma maruz bırakılması ve kişinin korkularının gerçeklikle uyuşmadığını duygusal düzeyde öğrenmesi hedeflenir. Paniği tetikleyen iç uyarıcılara maruz bırakmayı içeren tedavilerde ise öncelikle kişinin terapi odasında “mini” panik ataklar geçirmesi sağlanır (Barlow & Craske, 1989, p. 138). Örneğin kişinin panik atakları hiperventilasyonla tetikleniyorsa hızlı hızlı nefes alması veya başdönmesi ile tetikleniyorsa kendi etrafında dönmesi istenir. Paniğin diğer belirtilerinin hissedilmeye başlanmasıyla kişi bunları güvenilir bir ortamda deneyimlemiş olur ve daha önce öğrenmiş olduğu baş etme yöntemlerini (gevşeme ve nefes egzersizleri gibi) deneyimler. Bu deneyimler sayesinde panik bozukluğu olan kişi iç uyarıcıları kontrol kaybı ve panik olarak değil zararsız ve baş edilebilir olarak algılamaya başlar (Barlow & Durand, 2004, p. 138).

Yapılan izleme çalışmaları panik bozukluğun tedavisinde psikolojik müdahalelerin etkisinin kalıcılığını ve ilaç tedavisine olan üstünlüğünü ortaya koymuştur. Bunun yanı sıra ilaç kullanımının hamilelik gibi belirli durumlarda mümkün olmadığı ve ilacın yan etkilerine yönelik toleransın bazı bireylerde diğerlerine göre daha düşük olacağı akılda tutulmalıdır (Davison & Neale, 2011, p. 143).

Kaynaklar

American Psychiatric Association (2000). Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-IV. Washington, DC.

Barlow, D.H. & Craske, M. G. (1989). Mastery of your anxiety and Panic. Albany, NY: Graywind

Barlow, D. H., & Durand, V. M. (2004). Abnormal Psychology: An Integrative Approach. Thomson Wadsworth.

Davison, G.C., & Neale, J.M. (2011). Anormal Psikolojisi. Türk Psikologlar Derneği

Klosko, J. S., Barlow D. H., Tassinari, R., & Cerny, J. A. (1990). A comparison of Alprozolam and behavior therapy in treatment of panic disorder. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 58, 77-84.

Hazırlayan:

Burçak Arıcı

İstanbul Bilgi Üniversitesi, Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Programı

burcakarici@gmail.com

]]> http://www.bilgiacikkapi.com/toplumsal/panik-bozukluk/feed/ 0 http://www.bilgiacikkapi.com/toplumsal/cinsel-islev-bozukluklari/ http://www.bilgiacikkapi.com/toplumsal/cinsel-islev-bozukluklari/#comments Wed, 18 Jan 2012 18:55:53 +0000 Editör http://www.bilgiacikkapi.com/?p=680 Okumaya devam et →]]> Cinsellik nedir?

Cinsellik, her insanın yaşamının doğal bir parçasıdır. Bir insan bedenine ve ruhuna sahip olmak, cinsel bir varlık olmak demektir. İnsan olmayı, biyolojik, psikolojik ve sosyokültürel boyutları ile düşünürsek, cinsellik de bu boyutları ile görülebilir.

Biyolojik olarak, her birimizin bedeninde cinsellik, sinir sistemi, beş duyu ve genital organlar, vücudumuzun ürettiği otuzdan fazla hormon ve kimyasal maddelerin karmaşık bir etkileşimi ile her an süregelen bir süreçtir. Psikolojik olarak cinsellik, ruhsal yapının temel taşlarından biridir. Bebeklikteki deneyimlerimizle birlikte biçimlenmeye başlar; çocukluk ve ergenlikteki deneyimlerimizle gelişir, olgunlaşır veya güdük kalır. Yetişkinliğe geldiğimizde, içdünyamızda cinselliğin gelişim düzeyi ve bireye özgü özellikleri, yaşamla, kendimizle ve başkalarıyla ilişkilenişimizin nasıl olduğunu büyük ölçüde belirler. Sosyokültürel olarak, cinsel tutum ve davranışlarımız, içinde yetiştiğimiz aile, kültür, toplumsal yapı, gelenekler, dini inaç ve ahlaki tutumlardan etkilenir. Tüm bu boyutlarıyla birlikte sağlıklı ve mutlu bir cinsel yaşam, bedensel ve ruhsal sağlığın önemli bir bileşenidir.

Cinsel İşlev Bozukluklarının nedenleri nelerdir?

Cinsel İşlev Bozukluklarının kökeninde çeşitli bedensel rahatsızlıklar olabildiği gibi, psikolojik ve psikososyal nedenler bunlarla birlikte görülebilmekte veya fiziksel rahatsızlığın söz konusu olmadığı durumlarda, cinsel işlev bozukluğunu oluşturan ve sürdüren nedenler olabilmektedir.

Cinsel işlevleri olumsuz yönde etkileyen bedensel hastalıklardan bazıları, hipertansiyon, kalp yetmezliği gibi çeşitli kalp damar ve dolaşım sistemi hastalıkları; kronik böbrek yetmezliği gibi renal ve ürolojik hastalıklar; diyabet, tiroid bezi gibi hormon sistemi hastalıkları, beslenme bozuklukları ve çeşitli sinir sistemi hastalıklarıdır.

Cinsel işlev bozukluklarının oluşumunda rol oynayan psikolojik faktörler, cinselliğe dair yaygın kültürel ve toplumsal yaklaşımların etkisine büyük ölçüde açıktır. Cinselliğin yasaklandığı, tabu olarak algılandığı, formal bir cinsel eğitimin olmadığı, kadınların baskılanıp erkeklerin yüceltildiği kadın-erkek rollerinin hakim olduğu, bekaretin önemsendiği muhafazakar toplumlarda çeşitli cinsel işlev bozukluklarının görülme oranı daha yüksektir.

Cinsel işlev bozukluklarının oluşumunda rol oynayan psikolojik nedenlerden bazıları şunlardır:

• Cinsel eğitimsizlik ve bilgisizlik
• Cinsel deneyim eksikliği
• Cinsel yaşama dair yanlış inanışlar, tabular, mitler
• Kadın/erkek rollerine dair yanlış inanışlar, geleneksel kadın/erkek rollerinin dışına çıkamamak
• Negatif beden imajı ve düşük benlik saygısı
• Katı dini ve ahlaki inançlar
• Cinsel taciz ve travmalar
• Eşler arasındaki sorunlar
• Edilgenlik, çekingenlik
• Babayla ve/veya anneyle ilişkide sorunlar. Örneğin, vajinismuslu kadınlar arasında, baskıcı, otoriter bir babaya sahip olmak yaygındır. Erkeklerde ise, erektil işlev bozukluğu genellikle anneye olan bilinçdışı cinsel bağlılığın sürdürülmesi ile ilişkilidir.
• Kişinin eşcinsel olmasına rağmen, karşı cinsle ilişkiye girmesi
• Maskelenmiş parafililer (cinsel sapkınlıklar)

Cinsel İşlev Bozuklukları ne kadar yaygındır?

Dünyanın farklı bölgelerinde yapılan çok sayıda araştırmanın değerlendirilmesi, yaklaşık her üç kişiden birinin cinsel yaşamının herhangi bir döneminde en az bir cinsel işlev bozukluğu yaşadığını göstermektedir.

Cinsel Eğitim Tedavi ve Araştırma Derneği’nin (CETAD) 2006 yılında yaptığı kapsamlı bir araştırmaya göre, ülkemizde aktif cinsel yaşamı olan bireyler arasında Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığı alanlarından en az birinde, yaşamlarının herhangi bir döneminde, en az bir kez veya birden çok sorun yaşadığını belirtenlerin oranı %32’dir.

Cinsel İşlev Bozuklukları nelerdir?

Cinsel İşlev Bozuklukları, cinsel etkinlik sürecinde yaşadığımız “cinsel yanıt evreleri” üzerinde görülüşlerine göre sınıflandırılmış klinik tanı kategorileridir. Cinsel yanıt evreleri şunlardır:

• İstek evresi
• Uyarılma evresi
• Plato
• Orgazm
• Çözülme

Buna bağlı olarak, Cinsel İşlev Bozuklukları dört ana başlık altında görülür:

• Cinsel Arzu Bozuklukları
• Cinsel Uyarılma Bozuklukları
• Orgazm Bozuklukları
• Cinsel Ağrı Bozuklukları

Bu bozukluklar, “birincil” veya “ikincil” olabilir. Birincil olması, bozukluğun kişinin ilk cinsel etkinliğinden itibaren görülmesi demektir. İkincil olması, bozukluğun cinsel etkinlikte sorun yaşanmamış bir dönem sonrasında ortaya çıkmış olmasıdır. Aynı zamanda, bu bozukluklar kişinin cinsel etkinliklerinin tümünde görülebildikleri gibi, sadece bazılarında görülebiliyor da olabilirler.

Cinsel işlev bozuklukları için tanı kriterlerinde, gözlenen belirtilerin “belirgin bir sıkıntıya veya kişilerarası ilişkilerde zorluklara neden olması” gerektiği belirtilir. Aynı zamanda, yaşanan sorunun, başka bir psikolojik bozuklukla açıklanamıyor olması veya “bir maddenin veya genel bir tıbbi durumun doğrudan fizyolojik etkilerine bağlı olmaması” gerekmektedir.

Bazı cinsel işlev bozuklukları, cinslere özgü farklı özellikleriyle birlikte, hem erkeklerde hem kadınlarda görülür. Bazıları ise sadece kadınlara, bazıları da sadece erkeklere özgüdür.

Hem kadınlarda hem erkeklerde görülen Cinsel İşlev Bozuklukları nelerdir?

• Azalmış Cinsel İstek Bozukluğu: Sürekli olarak veya tekrarlayan bir biçimde, cinsel eylem için cinsel fantezi ve arzunun olmaması ile tanımlanır. Kişi, herhangi bir cinsel etkinliği başlatmak ya da eşinin başlattığı cinsel etkinliğe katılım konusunda isteksiz ya da az isteklidir. Tanı konulmasında, kişinin yaşı, yaşam koşulları gibi cinsel işlevlerini etkileyen etkenler göz önünde bulundurulur.

Kadınlarda, sevişme ya da mastürbasyon sırasında, ıslanma, göğüslerin dikleşmesi gibi cinsel uyarılma belirtileri ya zayıftır ya da hiç gerçekleşmez. Ayrıca, cinsel haz da yaşanmaz veya çok zayıftır. Cinsel istek bozukluğu, uyarılma bozukluğu ile birlikte, kadınlarda en sık görülen cinsel işlev bozukluklarındandır.

Erkeklerde, cinsel isteğin azalmış olması, uyarılma ve boşalma sorunlarına neden olabilir. Cinsel istek azalmış olduğundan, sevişme sırasında konsantrayon kaybı nedeniyle sertleşme bozulabilir veya boşalmaya ulaşmadan cinsel ilişki bitirilebilir. Cinsel istek azlığı, erkeklerde sıklıkla erektil işlev bozukluğu ile birlikte görülür.

• Cinsel Tiksinti Bozukluğu: Cinsel ilişki kurmaktan tiksinti duyacak kadar rahatsız olma söz konududur. Kişi, sürekli olarak veya yineleyici bir biçimde, cinsel eş ile genital cinsel ilişki kurmaktan aşırı tiksinti duyar ve bundan tümüyle (ya da hemen hemen tümüyle) kaçınır. Bu bozukluk, her iki cinste de diğer cinsel işlev bozukluklarına göre daha az görülür. Erkeklerde görülme oranı, kadınlara göre daha azdır.
• Disparoni: Yineleyici bir biçimde veya sürekli olarak, cinsel ilişkiye eşlik eden genital bir ağrının olması ile tanımlanır. Kadınlarda, vajinismusla birlikte görülebilir, ancak bu bozukluğa sadece vajinismus veya ıslanmanın olmaması neden olmamaktadır. Erkeklerde nadiren görülür ve genellikle organik bir bozukluğa bağlıdır.

Kadınlara özgü Cinsel İşlev Bozuklukları nelerdir?

• Cinsel Uyarılma Bozukluğu: Sürekli olarak veya yineleyici bir biçimde, cinsel uyarılmanın yeterli bir ıslanma-kabarma tepkisi sağlayamaması veya cinsel etkinlik bitene kadar bunun sürdürülememesi olarak tanımlanır. Cinsel istek bozukluğu ve orgazm sorunları ile birlikte görülmesine sık rastlanır. Uyarılma bozukluğu, otuzlu yaşlardan sonra daha sık görülmektedir.
• Kadında Orgazm Bozukluğu: Sürekli ve tekrarlayan bir biçimde, cinsel birleşmede orgazm yaşanmaması veya bunun çok nadir olmasıdır. Tanı konulurken, kadının yaşı, cinsel deneyimi ve aldığı cinsel uyarımların yeterliliği göz önünde bulundurulur. Mastürbasyonla orgazm olabilen kadınların tedavisi daha kolayken, mastürbasyon yaptığı halde orgazm olamayan kadınların tedavisi daha uzun sürebilir. Cinsel birleşme ile orgazm olmama, kadınlar arasında genel olarak %5-20 arasında görülmektedir.
• Vajinismus: Vajinanın dış üçte bir kaslarında cinsel birleşmeyi engelleyecek bir biçimde, yineleyici ya da sürekli olarak kasılma olmasıdır. Vajinadaki bu kasılma, çoğu vakada cinsel birleşmeye hiç izin vermeyecek kadar kuvvetli iken, çok az olguda zorlama ile giriş olabilir. Vakaların çoğunda, cinsel birleşme denenmedikçe, istek, uyarılma, hatta orgazm sorunu olmayabilir. Ancak cinsel birleşme fikri, küçük bir girişim bile kasılmaya neden olabilir. Bazı vakalarda, vajinanın kasılması yanında, bacaklarda ve bedenin diğer bölgelerinde de kasılma olur. Eş, cinsel birleşme girişiminde bulunduğunda itme, korku ve panik duyguları ortaya çıkabilir. Vajinismus görülme sıklığı, batılı ülkelere göre ülkemizde çok yüksektir. Kanada’da 2005 yılında yapılan bir araştırma kadınların %1 ile %6’sı arasında bir oranın vajinismus yaşadığını gösterirken, ülkemizde cinsel tedavi birimlerine başvuran kadınların yaklaşık %50’si vajinismus nedeniyle başvurmaktadır. Kızlık zarının kadının namusu olarak görülmesi gibi cinselliğe dair olumsuz şartlanmalar, baskıcı ve otoriter baba, zayıf ve güçsüz anne figürleri, şiddete maruz kalmış olma, vajinismusun psikososyal nedenleri arasındadır.

Erkeklere özgü Cinsel İşlev Bozuklukları nelerdir?

• Erektil İşlev Bozukluğu: Başlıca özelliği, sürekli olarak veya yineleyici bir biçimde, yeterli sertleşme sağlayamama veya cinsel ilişki bitene kadar sertleşmeyi sürdürememedir. Sertleşme zorluğu, farklı derecelerde ve biçimlerde olabilir. Eğer kişide sabah sertliği ve önsevişme sırasında sertleşme varsa, özellikle de mastürbasyonla orgazm olana dek sertleşme devam ediyorsa tedavi şansı çok daha yüksektir. Bu kişilerde, sorunun fiziksel bir hastalığa bağlı olma olasığı çok düşüktür. Yaygın psikolojik nedenlerden biri, cinsel ilişkinin bir “performans” olarak görülmesi ve buna bağlı başarısızlık korkusu ve kaygıdır. Erektil işlev bozukluğu, ilk cinsel etkinlikten beri görülüyorsa, çoğu kez fiziksel bir hastalığa bağlıdır. Bu bozukluğa yol açan fiziksel hastalıkların başında çeşitli damar hastalıkları, hipertansiyon ve şeker hastalığı gelmektedir. Erektil işlev bozukluğu, erkeklerde görülen en yaygın iki cinsel işlev bozukluğundan biridir. Yetişkin erkek nüfusunda bu bozukluğun görülme oranı, %10-20 arasındadır. 60 yaş üzerindeki erkeklerde bu oran, %50’ye yükselmektedir.
• Erken Boşalma: Sürekli olarak veya yineleyici bir biçimde, çok az bir cinsel uyarılma ile ve kişinin istemesinden önce, vajinaya girme öncesi veya girer girmez ya da hemen sonra boşalmanın olmasıdır. Tanı konulurken, erkeğin yaşı, cinsel eş ya da durumunun yeni olması, son zamanlardaki cinsel etkinliğinin sıklığı gibi etkenler göz önünde bulundurulur. Erken boşalma, erkeğin boşalma refleksi üzerinde kontrolü olmaması demektir. Başka bir deyişle, belirleyici faktör, boşalma öncesinde geçen süreden ziyade, kontrolsüz boşalmadır. Erken boşalmada, cinsel deneyimsizlik, kaygılı, telaşlı kişilik, kadına yönelik bastırılmış saldırganlık/öfke, edilgenlik gibi psikolojik nedenler ağırlıklıdır. Erektil işlev bozukluğunun tam tersi olarak, bu bozukluk ilk cinsel deneyimden itibaren görülüyorsa, psikolojik nedenlere bağlı olma olasılığı yüksektir. Erkekler arasında en sık rastlanan diğer cinsel işlev bozukluğudur. Dünya üzerinde görülme sıklığı %20 ile %30 arasında değişmektedir.
• Erkekte Orgazm Bozukluğu: Cinsel etkinlikte yeterli süre ve şiddette uyarılma olmasına karşın, orgazm gecikir veya gerçekleşmez. Erkekte orgazm bozuklukları üç farklı biçimde kendini gösterir: Geç boşalma, zevk almaksızın boşalma, doyumsuzluk. Geç boşalma en az görülen cinsel işlev bozukluğudur. Genel toplumda görülme sıklığı %5 ve altındadır.

Cinsel İşlev Bozuklukları için tedavi olanakları nelerdir?

Cinsel İşlev Bozukluklarının tedavisinde, eğer sorun sadece organik nedenlere bağlı ise tıbbi tedavi yöntemleri sonuç verir. Ancak yukarıdaki bilgilerden görülebileceği gibi, psikolojik nedenler bu bozukluklarda çok yaygındır ve organik nedenlerle birlikte geçerli olabilmektedir. Organik bir rahatsızlığın teşhis edildiği çok sayıda vakada, tıbbi bir tedavi olmaksızın sadece cinsel terapinin etkili olduğu da rapor edilmiştir. Cinsel terapi, cinsel işlev bozukluklarının tedavisine odaklanan, psikolojik bir terapi yöntemidir. Sorunun niteliğine göre, etkili olabilecek psikolojik tedavi yöntemi, daha ayrıntılı bir çalışma olan dinamik yönelimli cinsel terapi veya uzun süreli psikanalitik psikoterapi olabilmektedir. Ülkemizde cinsel terapi hizmeti veren terapistlerin ve cinsel danışmanlık ve terapi uygulayan kurumların temas bilgilerine Cinsel Eğitim Tedavi ve Araştırma Derneği’nin (CETAD) websitesinden, aşağıdaki adresten, ulaşılabilir.

http://www.cetad.org.tr/terapistler.php

Kaynaklar

Kring, A. M., Davison, G. M., Neale, J. M., Johnson, S. L. (2007). Abnormal Psychology (10. baskı). Hobooken, NJ: John Wiley & Sons, Inc.

Cinsel Eğitim Tedavi ve Araştırma Derneği (CETAD). (2006). Bilgilendirme Dosyası – 1, Cinsel Yaşam ve Sorunları. İstanbul: Şahin, D., Şimşek, F., Seyisoğlu H. (Der.).

Cinsel Eğitim Tedavi ve Araştırma Derneği (CETAD). (2006). Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığı Araştırması. İstanbul.

İncesu, C. (1999). Cinsel İşlev Bozukluklarında İlk Basmak Değerlendirme ve Ayırıcı Tanı. Psikiyatri Dünyası, 2, 39-48.

LoPiccolo, J. ve Stock, W. (1986). Treatment of Sexual Dysfunction. Journal of Consulting and Clinical Psychology. Vol. 54. No. 2, 158-167.

Sungur, M. Z. (1999). Erkek Cinsel İşlev Bozuklukları. Psikiyatri Dünyası, 2, 60-64.

Hazırlayan:

Ebru Salman

İstanbul Bilgi Üniversitesi, Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Programı

Çoğu insan yoğun duygularıyla başa çıkmak için çeşitli baş etme yöntemleri kullanır. Kendine zarar verme davranışı da bu yöntemlerden biridir. Kişiler çoğu zaman ortama uyum sağlayamama ya da hoşnutsuzluğun yarattığı baskıya dayanamayarak bu yola başvururlar. Hissettikleri yalnızlık ve yalıtılmışlık duygularını kendilerine zarar vererek hafiflettiklerini sıkça dile getirirler.

KZD, doğrudan kendine zarar verme (kendini kesme, kendini yakma gibi) ve doğrudan olmayan kendine zarar verme (sigara kullanma, alkol ve madde kullanımı, aşırı yemek yeme ve hastalık tanısı aldığı halde ilaçlarını kullanmama gibi) şeklinde iki bölüm olarak incelenebilir. Ayrıca KZD’ye dürtüsel olan kendine zarar verme ve dürtüsel olmayan kendine zarar verme olarak da bakılabilir. Dürtüsel olan kendine zarar verme doğrudan kendine zarar verme olarak tanımlanan davranışların hemen hemen aynısı iken, dürtüsel olamayan kendine zarar verme doğrudan olmayan KZD ile paralel gider. Kırbaçlanma, dövme yaptırma, vücudu delme ya da cinsel organlara piercing yaptırma gibi davranışlarda dürtüsel olmayan KZD sayılabilirler. Toplumlar arasında intihara yönelik olmaksızın beden dokularının çeşitli yollarla tahrip edilmesi (dövme yaptırma, bir takım dini ayinlerde vücuda şiş batırma, kendisine zincirle vurarak canını yakma gibi) kültürel olarak kabul gören bazı davranışlar sayılabilirler. Bu sebeple doğrudan olmayan ya da dürtüsel olmayan yollar, sosyal olarak daha fazla kabul görmüş oldukları için çok daha az dikkat çekerler.

Dürtü bozukluğu için DSM biçimine bağlı kalarak, yinelenen kendine zarar verme davranışıyla ilgili olarak aşağıdaki tanı kriterleri ileri sürülmüştür:

• Kendine fiziksel olarak zarar verme düşüncesiyle meşgul olma.
• Kendine fiziksel olarak zarar verme dürtülerine karşı koymada tekrar tekrar başarısız olma ve bunun sonucunda vücut dokusunu tahrip etme veya başkalaştırma.
• Kendine zarar verme eyleminin hemen öncesinde artan gerginlik hissi.
• Kendine zarar verme eylemini gerçekleştirirken duyulan haz veya rahatlama hissi.
• Kendine zarar verme eylemi bilinçli intihar niyetiyle ilişkili değildir ve bir hezeyan, sanrı veya transeksüel sabit fikre tepki olarak veya ciddi zekâ geriliği sonucu yapılmamaktadır.

Kendini Kesme Davranışı

Kişiler yaşadıkları yoğun psikolojik sıkıntılar karşısında kendilerini keserek rahatlama yolunu seçerler. Yaşadıkları duyguları donuk ya da ölü olarak tanımlarlar ve kendilerini yaşıyor hissetmek için kendilerini keserler. Bu boşluk duygusundan uzaklaşma genellikle onlara yaşadıklarını göstermektedir. Duyguların verdiği yoğun acıyı bastırarak rahatlama ihtiyacı hissederler. En sık rastlanan kendini kesme bölgesi en kolay ulaşılabilir olması açısından kol ve bileklerdir. Daha sonra bacaklar ve kasıklar gelir. Çok nadiren sırt ve genital bölgeleri kesme görülür. Kendini kesme davranışı intihar amaçlı olmayan bir rahatlama eylemi olsa da bazen derin kesikler ve/veya kesiğin ana damarlara yakın olması sebebiyle ölüm riski oluşturabilir.

Kendini kesme davranışının nedenleri

Kendini kesme davranışının çoğunlukla başka bir kişinin davranışını taklit etme yoluyla öğrenildiği bilinmektedir. Özellikle ergenlik çağındaki gençler arasında grup içi bir ritüel olarak yaygınlaştığı gözlenmektedir. Gençler grupla özdeşleşmek ve kendilerini kanıtlamak amaçlı bu davranışı sergileyebilirler. Kendini kesme davranışının bazı durumlarda ikincil kazançlar yoluyla beslenip güçlendiği görülür. Kişi bu davranışı sergileyerek, istediği bir şeyi elde etme ya da istemediği bir durumdan kaçınma gibi bir kazanç elde eder. Bu kriterler tanı konulmasıyla ilgili dikkat edilmesi gereken noktalardır ve KZD’nin tüm çeşitlerinde ortaktır. Kendine zarar verme davranışı çok çeşitli şekillerde olmakla birlikte genel olarak 5 gruba ayrılır:

1. Tipik olarak kendine zarar verme davranışı (kafa vurmak, dudak ısırmak, tırnak yemek, derisini çimdikleme, kendini ısırma, kendine vurma)
2. Psikotik kendine zarar verme (gözünü çıkarma, cinsel organ kesme)
3. Yüzeysel veya orta düzeyli kendini yaralama (cildi kesme, sözcük kazıma, deriyi soyma)
4. Kompulsif kendine zarar verme (saç yolmak, deriyi çimdikleme, tırnak yeme)
5. Dürtüsel kendine zarar verme (kendini kesme, kendini yakma, kendine vurma)

Geçmişte yaşanan acı verici olayların (cinsel ve/veya fiziksel istismar, erken dönem izolasyon ya da ayrılık, ensest durumlar) yarattığı öfke ve kızgınlığı kendilerini keserek azaltma amaçlıdır. Travmaya yeniden maruz kalmanın huzur ve kontrol hissi verdiğini düşünürler. Duyguları bastırmadaki yetersizlik ve bunun karşısında kendilik kontrollerini kaybetmemek için de kişiler kendilerini keserler. Çünkü yoğun duygular karşısında kontrol edebilecekleri tek şeyin ‘kendilerini kesip kesmeme kararı’ olduğunu düşünürler. Bu durum onları endişeden ve kendine yabancılaşma hissinden de kurtarmış olur. Bazen bu öfke ve kızgınlık kendilerine dönük olup kendilerini cezalandırma amaçlı ortaya çıkabilir. Çünkü travmatik yaşantı sonucu kendini suçlama ve dolayısı ile kendinden utanma ve nefret etme duygusuyla kendilerini kesebilirler. Ancak bu tür KZD’ler travmatik olay yüzünden oluşacak olan depersonalizasyona karşı bir önlem görevi görür.

Bazen kişiler yoğun reddedilme duygularından kurtulmak için hızlı fakat geçici çözüm sağlayan bir yol olarak kendini kesmeyi kendilerine yardım davranışı olarak seçerler. Bazı vakalarda ise kendilerini boşlukta hissettikleri için bu davranışı onların gerçeğe geri dönmelerini, gerginlik ve kaygıdan kurtulmalarını sağlamaktadır. Kimi zamansa kişiler bu yolu, duyulan öfkeyi etrafa göstermenin bir yolu olarak seçebilir ve bunu intikam almak amaçlı kullanabilirler. Sosyal yalıtılmışlık yaşayan kişiler ise negatif de olsa birisinden tepki almak için bu yolu seçebilirler. KZD’nin ne amaçla yapıldığının anlaşılması tedavinin gidişatı için önemli olduğundan bu kişilerin profesyonel bir kişiden destek almaları gerekmektedir.

KZD’yi ağlamanın bir başka fiziksel yolu olarak görmek doğru olabilir. Bu yoğun duygularını tarif edebilecek daha uygun bir yol bulamadıkları için kendini kesme davranışını seçerler. Kişiler boşluk duygusunun üstesinden gelmek ve kendilerini ‘yaşar’ hissetmek için bu davranışa yönelirler. Davranış sırasında kendi kanlarını izlemeye ihtiyaç duyabilirler. Çoğu zaman kanın akışının verdiği sıcaklık hissini tarif ederler, bu tanım onların hayatta olduklarının bir göstergesidir. Kendilerini keserken acı hissetmeleri gerektiği halde analjezi oluşur ve kişiler donukluklarının ardından sadece uyarılma hissederler. Bu durum onları heyecanlandırır.

Kişinin reddedilmiş hissetmesi, korkması, yalnız hissetmesi ve panik olması bu davranışı sıklıkla arttıran faktörlerdir. Davranışın görülme sıklığı kızlarla erkekler arasında eşittir ve genellikle 13-26 yaşları arasında başlar. Sokakta yaşama, herhangi bir suç işleyip hapse girme, madde kullanımı ve işkenceye maruz kalma da kendini kesme davranışını arttıran etkenlerdir.

Neler yapılabilir?

Kendini kesen kişinin, öncelikle çektiği acının bir ifadesi olarak bu davranışı gösterdiği unutulmamalıdır. “Kendini yaralamak” o kişinin bilinmesini istemediği, kendini kötü hissettiği, utandığı, kimsenin kendisini anlamadığını düşündüğü bir olaydır. Bu yüzden ilk önce kendisine yargılanmadan dinleneceği söylenmeli ve duygularına saygı gösterilmelidir. Onu dinlemek için zaman ayrılmalı ve anlattıkları ciddiye alınmalıdır. Dinlerken olabildiğince nötr kalarak, korkmadan ve ona acımadan dinlemek gerekir. Bu davranışını kabullenmek ve onun acısını rahatlıkla dile getirmesi sağlanmalıdır. Ancak kendini kesme davranışını kabullenmek bu davranışı onaylamak demek değildir. Bu ikisi arasındaki ince ayrım konusunda kişi ile kişinin yakınları arasında bir anlaşmaya varılmalıdır. Bu konuşmalar yapıldıktan sonra kişi ile beraber yapılmakta olan günlük etkinlikler aynen devam ettirilmelidir.

Daha sonra bu kişiyi profesyonel bir yardım almaya ikna etmek ve kişinin bu konu hakkında çalışmasını sağlamak gerekir. Bu kişinin yakınları da profesyonel bir yardım alarak ona nasıl davranmaları gerektiği konusunda bilgi edinmelidirler. Kişiye kendini keserek kendine zarar vermeye devam ettiği gösterilmelidir. Kişi, reddedilme, öfke, utanma, yalnızlık duygularının farkına vararak uygun ifade yollarını geliştirecektir. Dürtülerini kontrol etmeyi öğrenip yaşadıkları karşısında yeni baş etme becerilerini öğrendikçe bu davranışından vazgeçecektir.

Kaynaklar:

Aksoy A., (2007). Kendine Zarar Verme Davranışına Yaklaşım. Kültegin Ögel(Ed.), Riskli

Davranışlar Gösteren Çocuk ve Ergenler: Alanda Çalışanlar İçin Bilgiler içinde (s. 391-419). İstanbul: Yeniden.

Aksoy A.& Ögel K. (2003). Kendine Zarar Verme Davranışı. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 4:226-236.

Aksoy A.& Ögel K. (2006). Kendine Zarar Verme Davranışı Raporu. İstanbul: Yeniden, 18. Canat S. (1999). Kendini Yaralama Davranışı. Klinik Psikiyatri:1, 46-48. Ankara: Prof. Dr. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı.

Daphne S(Ed). & Hollander E(Ed).(2001). Self-injurious behaviors: Assessment and treatment.

Arlington, VA, US:American Psychiatric Publishing, Inc.

Levenkron S.(1999). Cutting: Understanding and Ovecoming Self Mutilation. US: Norton Paperback.

Lüleci S. (2007). Kendini Yaralama Davranışı Olan Ergenlerin Psikiyatrik ve Sosyokültürel Özellikleri. (Yayımlanmamış uzmanlık tezi). Bakırköy Prof. Dr. Mazhar Osman

Ruh Sağlığı Ve Sinir Hastalıkları Eğitim Ve Araştırma Hastanesi. İstanbul.

Ögel K., Taner S. & Yılmazçetin C.(2003). Kendine Zarar Verme Davranışı. Ergenlerde Madde Kullanıma Yaklaşım Kılavuzu içinde (144-153). İstanbul:IQ Kültür Sanat.

Hazırlayan:

Börte Özdemir

İstanbul Bilgi Üniversitesi Klinik Psikoloji Yl Programı

Çocuklara ölümü anlatmak hiç kolay değildir. Bu süreçte, öncelikle çocuğun gelişimsel dönemi ve yaşı göz önünde tutulmalıdır.

5 yaşından küçük çocuklar, ölümün bir son olduğunu anlamayabilirler. Bu yaştaki çocuklarda genelde somut düşünce hâkim olduğundan, ölüme ve ölüme neden olan olaya verecekleri anlam da buna göre değişebilir. Mesela, annesi bir ameliyat sonucu ölen bir çocuk, annesinin hastaneye gitmeseydi ölmeyeceğini düşünebilir. Çocuk olayı anlatıldığı gibi anlayacağından dolayı, soyut veya gerçekdışı olan açıklamalar (örn. “uyudu, uzun bir yolculuğa çıktı”) yapmaktan kaçınmak gerekir. Bu tarz açıklamalar çocuklarda karışık duygular uyandırabilir. Daha sonraları geride kalan ebeveyn uyuduğunda ya da ebeveynden ayrı kalınması gerektiğinde, çocuklar bu olaylar sanki ölüme yol açacakmış gibi korku ve endişe yaşayabilir. Bu nedenle, somut düşüncenin hakim olduğu yaş döneminde ölümü açıklarken, çevrede bulunan ve yaşam- ölüm döngüsü gözlemlenebilen somut, yaşayan diğer canlılardan örnek verilerek (ağaçlar, bitkiler ve hayvanlar gibi) daha sonra insan hayatına geçiş yapılabilir.

5 ile 10 yaş arası çocuklar, ölümü geri dönüşü olmayan ve yaşam işlevlerinin son bulduğu bir olay olarak algılamaya başlayabilirler. 7 yaşından itibaren ise artık ölümün tüm dünyada yaşandığı ve geri getirilemeyen bir durum olduğunu anlamaya başlarlar. Ancak bu dönemde de somut düşünce hâkim olabileceğinden, çocukların ölümü anlayabilmeleri için somut açıklamalara ihtiyaçları vardır.

10 yaşından ergenliğin sonuna kadar olan dönemde, çocuklar soyut düşünceleri idrak edebilirler. Bunun sonucunda, kaybın geri dönüşü olmayan bir olgu olduğunu anlamaları yanında, kaybın çocuğun geri kalan hayatında yaratabileceği eksiklik ve değişiklilerin de bilincinde olurlar.

Çocuklar bir ölümün/kaybın ardından yas tutabilirler mi?

Çocuklar da kaybedilen kişilerin ardından yas tutabilirler. Aileler genellikle çocuklarıyla ölümü konuşmanın yanlış bir şey olduğunu düşünüp, çocukları bu süreçten uzak tutmaya çalışırlar. Hatta çocuklara giden kişinin ardından, “uzağa gitti, sen şimdi bunları düşünme” gibi tepkiler verilip, çocuğun kayıp ile baş edebilme becerilerini geliştirmelerine engel olmaktadırlar. Oysa ki çocuğun gelişimsel dönemine uygun olarak yas tutmasına yardımcı olmak gerekir.

Çocuğun kayıp ve yas tepkisini etkileyen faktörler

Çocukların kayba ve ölüme tepkisini anlayabilmek için öncelikle çocuğun aslında neyi kaybettiğini düşünmek gerekir. Çünkü çocuğun kayba tepkisinin derecesi ve önemi de aslında kaybedilen ebeveynin veya kişinin çocuğun hayatında nasıl bir rol oynadığına da bağlıdır.

Çocuğun hayatında önemli rol oynayan birincil kayıplar öncelikli olarak çocuğun yaşam koşullarının değişmesine yol açan kişilerin kaybı ile olur. Bunlar: (1) çocuğun temel gereksinimlerini karşılayan ve çocuğa sevgi- güven ortamı oluşturan kişiler (anne, baba ve bunların yerini alan bakıcılar olabilir) ve (2) genelde çocuğun kendisiyle kişisel ve duygusal anlamda paylaşımlarda bulunduğu veya özdeşimler kurduğu kişilerin (kardeş, yakın arkadaş, büyük anne veya dede gibi) kaybıyla olur. İkincil kayıplar ise, kaybın yol açtığı sebeplerden dolayı çocuğun yaşadığı ortamın değişmesi, başka bir eve taşınma, günlük rutinlerinin değişmesi gibi çocuğun hayatına getirilen değişimlerle olur.

Kaybın çocuk için anlam ve öneminin yanında, kaybın birincil veya ikincil kayıplardan oluşması da çocuğun kayba olan tepkisini büyük ölçüde etkilemektedir.

Çocukların kayıp ve yas tepkileri neler olabilir?

a. Tepki olarak duygular:

Yetişkinlerde olduğu gibi çocuklar da ölüm ve kayba karşı, karışık ve anlamlandırmakta zorlandıkları duygular besleyebilir. Çoğu zaman bu duyguları dile getirmekte zorlanabilirler. Diğer bir yandan, çocuğun kayba yüklediği anlam ve kaybedilene ne olduğuna dair düşünceleri, çocuğun hissettiklerini de etkilemektedir. Örneğin, anne babasını kaybettiği fakat kendisinin sağ çıktığı bir kazadan sonra, çocuk suçluluk duyguları hissetmenin yanında kaybedilen anne ve babanın ardından yalnız kalmaktan dolayı bir öfke de duyabilir. Bunun yanında, annem öldüyse babam da ölebilir gibi kaygı ve korku duyguları yaşayabilirler. Kayıp ardından hissedilen yoğun duygular genel olarak; korku, çaresizlik, suçluluk, öfke, şaşkınlık, boşluk, üzüntü, özlem, kaygı duygularıdır. Çocuğun hissettiği duyguları anlamak, çocuğa bu süreçte doğru bir şekilde yardımcı olunabilmesini sağlar.

b. Tepki olarak davranışlar:

Bazı çocuklar için duyguları davranışa dökmek, duyguları konuşabilmekten daha kolay olabilir. Bazı çocuklar ise hissettikleri duyguları tam olarak tanımlayamamaktan dolayı, duygularını davranışsal olarak tepki vererek gösterirler. Bu durumlarda kaybın yarattığı duygudan kurtulmak, duyguyu paylaşmak veya dile dökülemeyen yardım alma isteğini göstermek de davranışsal tepkilerle meydana getirilir. Kayıp sonrası çocuklarda aşağıdaki davranışlar gözlemlenebilir:

• Fiziksel veya sözel saldırganlık, öfke nöbetleri
• Yemek yeme alışkanlıklarında değişimler (yemek yemeyi reddetme veya aşırı yemek yeme isteği)
• Uykuda düzensizlikler (Uykuya dalamama, uykudan uyanma, korkulu rüyalar görmek veya yalnız başına uyumaktan korkmak)
• Hayatta kalan ebeveyn veya bakıcılardan ayrılmak istememek, ayrıldıklarında bir şey olacakmış korkusuyla evden çıkmak veya okula gitmek istememek.
• Davranışsal olarak erken dönem davranışlara dönüş (Gece altını ıslatma, parmak emme gibi)
• İçe kapanma, konuşmak istememek.
• Bazı çocuklar okulda odaklanma sorunları yaşarken, bazıları kaybı tamamıyla unutmak/bastırmak için kendilerini okul derslerine verebilirler.

Yetişkinler çocuklar için kayıp sonrası neler yapabilirler?

Öncelikli olarak çocukların yas tutma süreçlerine yardımcı olmak için, onları bu süreçte olabildiğince bu gerçeklikten uzak tutmamak ve yalnız bırakmamak gerekir.

• Geride kalan başka bir ebeveyn veya bakıcı varsa, çocuğun duyacağı güven ve sevgi ihtiyacı bu kişi tarafından eksiksiz bir şekilde yerine getirilmelidir.
• Çocukların ölümü ve kaybı anlayabilmelerine dair bilişsel ve duygusal beceri sağlamalarına ve geliştirmelerine yardımcı olmak gerekir.
• Çocukların sorularına en uygun şekilde cevap vermek gerekir.

*Öncelikli olarak çocukların ölüm ve kayıp ile ilgili ne durumda olduklarını ve ne tarz bilgileri bildiklerini anlamak, yanlış duygulara yol açacak yanlış bilgileri önlemek açısından gerekli olabilir.

*Kolay anlaşılan, dürüst ve karmaşık olmayan cevaplar en iyileridir. Çocuğun yaşına ve kelime dağarcığına uygun sözcükleri seçerek konuşmaya özen gösterilmelidir.

*Çocuklara gerçek bilgiler açıklanmalıdır, fakat bazen gerçek şok edici olabilir, bu yüzden kullanılan cümleler dikkatli ve özenli bir şekilde seçilmelidir.

• Çocuk, gelişimsel dönemine uygunluk çerçevesinde, yas sürecine dahil edilmelidir.

*Yas törenine katılmadan önce, çocuğa katılma kararını kendisi verebilme seçeneği sunulmalıdır. Bunun için çocuğa öncelikle süreçle ilgili uygun bilgiler verilmelidir.(Dua etme töreni, ölü bedeninin orada bulunması vb. gibi bilgiler).

*Tüm bu süreçte güvenebileceği birinin yanında olacağına dair de bir destek bilgisi verilmelidir.

*Eğer çocuklar yas sürecine dâhil edilmezler ve bilgilendirilmezlerse, kendilerini olayların dışında görüp, dışlanmış ve kızgın hissedebilirler.

• Ölen kişinin anısını canlı tutmak.

*Yeri geldiğinde ölen kişinin fotoğrafları veya anıları üzerinden çocuklarla paylaşımlarda bulunmak, onların bu süreçte yalnız olmadıklarını hatırlatmaya ve kaybı zaman içerisinde daha iyi anlamlandırmalarına yardımcı olur.

Kaynaklar:

Corr, C.A. & Corr, D.M.(1996). Handbook of childhood death and bereavement. New York: Springer Publication.

Charkow, W. B. (1998). Inviting children to grieve. Professional School Counseling, 2, 117.

Dyregrov, Atle. (2000). Çocuk, Kayıplar ve Yas: Yetişkinler İçin El Kitabı. Çeviren: Gülden Güvenç. İstanbul: Türk Psikologlar Derneği Yayınları.

Fearnley, R. (2010). Death of a parent and the children’s experience: Don’t ignore the elephant in the room. Journal of Interprofessional Care, 24, 450-459.

Haine, R. A., Sandler,I.N. & Wolchik, S. A.,( 2008) .Evidence-based practices for parentally bereaved children and their families. Professional Psychology: Research and Practice, 39, 113-121.

Smith, S.C. (1999). The forgotten mourners: guidelines for working with bereaved children. London : Jessica Kingsley Publishers.

Hazırlayan:

Merve Yılmaz

İstanbul Bilgi Üniversitesi

Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Öğrencisi

e-mail: merveyilmz@gmail.com

Beş çeşit somatoform bozukluk vardır:

1) Konversiyon bozukluğu (histeri),
2) Somatizasyon bozukluğu,
3) Ağrı bozukluğu,
4) Beden dismorfik bozukluğu,
5) Hipokondri.

Konversiyon bozukluğunda (histerilerde) semptomlar çatışmaları özgürleştirmek için yapılır ve bedenin bir bölümünde ortaya çıkar. Somatizasyonda ise bedensel semptomlar bilinçdışında bastırılan deneyimin tasarımıdır; dürtü bu organizasyonu harekete geçirir. Dürtünün kaynağı somatik heyecandır ve bu heyecan bedenin çeşitli bölgelerinden alınır. Ağrı bozukluğunda kişide bir ya da birçok yerde kronik ağrı görülür; nedeni psikolojik strestir. Beden dismorfik bozukluğunda kişi fiziksel özelliklerini eksik/yetersiz bulmaktadır ve aklı bu eksiklikle/yetersizlikle aşırı derecede meşguldür. Hipokondri hastaları ise sürekli hasta olduklarını düşünürler. Hipokondrinin bir diğer adı da sağlık fobisi/kaygısıdır.

Kişide psikosomatik denge, sağlık–hastalık arasında kurulur; iyi hissetme duygusu beden ve ruh bütünlüğünden çıkar. İnsanlar her türden uyarana psikolojik ve bedensel yanıtları birlikte verirler. Beden çok hastaysa kişi ruhsal olarak da iyi olamaz veya tam tersi; ikisi birbirinden kopuk değillerdir. Bu uyumlu olup olamama durumu ruhsal süreç üzerinden gelişir ve savunma mekanizmalarının bu süreci tolere edip edememesiyle alakası vardır. Kendini iyi hissetme birçok ruhsal fenomenin birleşmesidir. Gerçek sağlık, ruhsal dünya ve beden tasarımlarının birbiriyle dengede ve ilişkide olmasıyla kazanılır. Bir dengesizlik olduğu durumda beden tepki verir.

Herkesin doğuştan gelen somatizasyon (bedenselleştirme) eğilimi vardır. Hayat boyu çeşitli somatik olaylar yaşayabiliriz (astım, bronşit, ülser, yüksek tansiyon krizleri, kolit), bu bazen hayat kaybına kadar (kanser gibi bağışıklık sistemini yıkan hastalıklar) gidebilir. Tıbbi yaklaşımın karşısına psikanalitik kaynaklı yeni bir psikosomatik akım çıkmıştır. Psikanalitik psikosomatik yaklaşımda hastalığın gelişimindeki ruhşal işlevi anlama öne çıkmaktadır. Hastalığın görüldüğü organın anlamı ancak hastanın söylemi ve buna bağlı olarak getirdiği çağrışımlar ile anlam kazanmaktadır. Örnek verecek olursak, baş ağrısı zihinsel ketlenmeyle ortaya çıkar; dürtüsel etkinlik zihinsel olarak akıllaştırılmadığı (intellectualization) için bedende ortaya çıkmaktadır. Zihinleştirme (mentalization) yoluyla vücuttan boşaltılamayan dürtü bedensel yolla ortaya çıkmaktadır. Bedenselleştirmenin temelinde zihinleştirme vardır. Zihinleştirme kapasitesi iç sıkıntıları, depresyonu, kişisel çatışmaları tolere edebilmeyi, anlaşma yapmayı sağlar. Bu kapasite dürtülerin düzenlenmesi için gerekli olan işlevlerin tümüdür. Psikosomatiklerde somatizasyon sonucu ortaya çıkan bedensel problemlerin altında kin (hostilite) ve saldırganlık (agresyon) vardır.

Yazının geri kalan kısmında somatizasyon bozukluğu birtakım genel sorular ile detaylandırılmaktadır.

Somatizasyon bozukluğu nedir?

Somatizasyon bozukluğu, klasik tıbbın ilgilendiği şikayetleri barındırır. Bazı somatik faaliyetler çok ya da az çalışır. Bu durumda bastırma düzeneği yeterli olmamış, yerine diğer düzenekler kullanılmaya başlanmıştır. Yatırımlar daha çok bedendeki bir organ üzerinde olmaktadır. Kişi olaylara bedensel semptomlarla yanıt verir. Bunlar “baş ağrısı”, “acı hissi” gibi anlamdan yoksun bir şekilde açığa çıkar. Organizmanın dışarıda beğenmediği duruma yanıtıdır. Ruhsal alanda bastırılan duygulanımlar, otonom sinir yolları ile organların faaliyetlerini değiştirir. Bunu takip eden süreçte de organik hastalık oluşur. Bu yakınmaların, tıbbın ilgi alanına girmelerine rağmen, belirgin bir fiziksel nedeni yoktur. Daha önce de söylendiği gibi, bir organın anlamı ancak hastanın söylemi ve buna bağlı olarak getirdiği çağrışımlar ile anlam kazanmaktadır. Somatizasyon (yer değiştirme-dönüştürme) ruhsal bir çatışmanın bilinçdışı bir savunma süreci sonucu bir bedensel (motor ya da duygusal) semptoma dönüştürülmesidir. Bu semptomlar kişide stres yaratır ve bu da kişinin işlevselliğini düşürür.

Psikosomatik tıp kişiye hastalıktan yola çıkarak bakarken, psikanalitik yaklaşım somatizasyon sürecindeki ruhsal faaliyetlerle ilgilenir. Psikosomatik hastaların şikayetleri sıradanlaşmıştır, somatik ifadeler monoton şekilde açıklanmaktadır. Psikanalist için işte bütün bu sıradanlaştırma sürecinin anlamı vardır. Yani, semptomda her zaman simgesel bir anlam vardır. İlk psikanalistler hastalarının tedaviyle ilgisi olmayan ve beklenmedik bir şekilde ortaya çıkan ya da kaybolan bedensel hastalıkların varlığını saptamışlardır.

Bu semptomların hiçbirine genel tıbbi bir açıklama getiremiyor olmak gerekmektedir. Bütün semptomların aynı zaman diliminde olmasına gerek yoktur, bozukluk sürecinde ayrı zamanlarda görülebilirler. Somatizasyon bozukluğu beraberinde kaygı bozuklukları, duygudurum bozuklukları, madde kötüye kullanımı ve bazı kişilik bozukluklarını da getirebilir. Bunun görülme oranı yüksektir, özellikle kaygı ve depresyonun eşlik ettiği çok bildirilmiştir.

Nedenleri Nelerdir?

Daha önce de belirtildiği gibi, tıbbi bir açıklaması yoktur; semptomlar zihinsel ve duygusal süreçler ile ilgilidir. Stresli durumlarda semptomların görülmeye başlaması veya daha kötüye gitmesi ihtimali artmaktadır. Araştırmalar genetik ve psikososyal faktörler üzerinde de durmaktadır.

Nedenlerini incelerken birçok açıdan yaklaşmak doğru olacaktır.

• Psikanalitik açıdan bakıldığında ilk olarak kişinin ifade edilmemiş bir çatışması olduğu düşünülmektedir. Yaşanan deneyimler, hissedilenler o kadar acı vericidir ki kişi o olayı bastırır ve bilincine çıkmasına izin vermez. Bastırılmış olan duygular kaygıya yol açar ve bu kaygı daha sonra fiziksel belirtilerle kendini gösterir.
• Davranışsal açıdan bakıldığında, kişilerin bu semptomlar sayesinde ikincil bir kazanç sağladıkları ve bu nedenle bu semptomları devam ettirdikleri söylenebilir. Bu durumda kişi motor ya da duygusal hastalığı olan kişiler gibi davranmaktadır. Örneğin, birçok yerinin ağrıdığını belirten bir çocuk bu sayede bütün ilgilerini diğer kardeşlerine yönlendirmiş olan anne babasının ilgisini çekebilmektedir.
• Sosyal ve kültürel faktörler açısından bakıldığında, araştırmalar kırsal bölgelerde yaşayan ve düşük sosyoekonomik düzeydeki bireyler arasında daha yaygın olduğunu göstermiştir.
• Biyolojik faktörler açısından bakıldığında, yapılan araştırmalar kalıtsal faktörlerin etkili olmadığını göstermektedir. Tek ve çift yumurta ikizlerinde yapılan araştırmalar sonucunda ikizlerden birinde somatizasyon bozukluğuna rastlandığı halde diğer ikizde bu bozukluğun gelişmediği görülmüştür. Daha yakın zamanda yapılan araştırmalar da bu bulguyu desteklemektedir.

Bu bozukluğu olan kişiler ilk semptomlarını genelde 20’li yaşların sonlarına doğru göstermişlerdir, ancak belirtiler 10’lu yaşlarda da görülebilmektedir. Kişiler bu bozukluğu senelerce yaşayabilirler ve bu da gereksiz birçok tıbbi test ve tedavinin yapılmasına neden olabilir. Aşağıdaki faktörler somatizasyon bozukluğu gelişim riskini arttırıcı faktörlerdir:

• Az eğitim düzeyi,
• Düşük sosyoekonomik düzey,
• Kadın olma,
• Duygularını daha yoğun yaşama,
• Antisosyal kişilik bozukluğu, madde bağımlısı, kaygı bozukluğu, depresyon ve panik bozukluğu olma,
• Duygusal stresini sözel olarak ifade edemeyen kişilerde veya bu stresi ifade etmenin uygunsuz olduğu kültürlerde yaşama.

Semptomları nelerdir?

Bu bozukluğun temelini çoklu somatik yakınmalar oluşturur ancak ‘Somatizasyon bozukluğu’ tanısı konabilmesi için kişide aşağıdaki kriterlerin bulunması gerekmektedir:

• Somatik semptomların (fiziksel yakınmaların) 30 yaşından önce görülmesi,
• Ağrının vücudun en az dört farklı yerinde hissedilmesi (baş, karın, sırt, eklem, vb.),
• Ağrı dışında iki gastrointestinal semptom öyküsü (bulantı, şişkinlik, gebelik dışında kusma, vb.),
• Ağrıdan farklı olarak bir cinsel bozukluk semptomu (cinsel ilgi kaybı, düzensiz menstrüasyon, vb.) ve
• Nörolojik semptomlar (dengesizlik, paraliz, yorgunluk, yutmada zorluk, ses kaybı, hezeyanlar ve halüsinasyonlar, dokunma duyusu kaybı, ağrıyı hissedememe, amnezi, geçici körlük, geçici sağırlık, hastalık nöbetleri).

Nasıl teşhis edilir?

Bir kişinin somatizasyon bozukluğu olup olmadığını teşhis etmek için kullanılan belirli bir test yoktur. Yapılan tıbbi testler ve muayeneler sonucu bir sonuca ulaşılmıyorsa doktorlar hastalarını bir psikoloğa veya psikiyatriste yönlendirmelidirler.

Tedavi

Peki nasıl geçecek? En kısa yoldan ve en etkili şekilde somatik semptomlarından kurtulmak isteyen hasta, içinde bulunduğu gerginliğe daha fazla dayanamaz. En önemli hedef hastanın iç süreçleri ile ilgilenmeye başlamasını sağlamaktır. Mümkünse bu süreçte hastalar yalnız kalmamalıdır. Hastalar kaygılarını daha iyi tanımlamaya ve onunla ilgilenmeye başladıktan sonra semptomların azaldığı bilinmektedir, çünkü bu semptomlar en başında var olan kaygıyla başa çıkmak için oluşturulmuş kaygılardır. Somatizasyon bozukluğu olan bir kişinin bu semptomları isteyerek yaratmadığını veya çektikleri acıları çekiyormuş gibi yapmadıklarını bilmek önemlidir.

Somatoform bozukluklar kişileri ruh sağlığı uzmanlarına götüren diğer rahatsızlıklar kadar sık görülmemektedir, bu nedenle tedaviye yönelik yeterli denebilecek düzeyde kapsamlı bir çalışma bulunmamaktadır. Bu kişilere nasıl yardım edilebileceği konusunda tek kaynak vaka raporları ve klinik spekülasyonlardır. Kişiler bu semptomlardan dramatik bir şekilde şikayet edebilir ve bu semptomları açıklayıcı olmayan bir şekilde tasvir edebilirler. Aynı semptomlar uzun süre devam eder ve tedavi için tıp dışından bir klinisyene görünmek yerine, birçok kez gitmiş olmalarına rağmen, yine aynı semptomlarla bir tıp doktoruna giderler. Bunun nedeni semptomlarını fiziksel olarak görmeleridir ancak bu semptomları açıklayan tıbbi bir sonuca ulaşamazlar. Depresyon ile birlikte görüldüğü bilindiği için bir tıbbi müdahale yolu antidepresan ilaçlardır.

Davranışçı klinisyenlere göre bu bozukluklara yüksek kaygı eşlik etmektedir ve bu kaygı da bazı hayat olaylarıyla ilişkilidir. Bu durumda, korkularının azaltılması ve böylece somatik belirtilerde azalma görülebilmesi için maruz bırakma (exposure) yöntemi ile hastanın bu kaygı yaratan durumu ele alması sağlanabilir. Ancak eğer kişi bu semptomlarını sadece belirli olay sonucu değil, gündelik hayat problemlerinden kaçmak için oluşturuyorsa, bu semptomları geride bırakmak için daha yoğun bir terapiye ihtiyaç duyacaktır.

Genel olarak önerilen, hastanın (hastalığı nedeniyle) yapamadıklarına odaklanmak değil, kendisine stresle nasıl başa çıkacağını öğretmek, hissettiği sınırlamaları nasıl aşabileceğini kendisine göstermek ve kontrol duygusunu kazanmaya teşvik etmektir. Tedavinin amacı, kişinin bu semptomları kendisinin kontrol edebileceğini düşünmesini sağladıktan sonra iş hayatı ile sosyal hayatta işlevselliğini arttırmaktır. Bunları sağlamak için de psikoterapi güvenilir bir tedavi alanı sunmaktadır.

Önlemek için neler yapılabilir?

Hayattaki stres seviyesinin düşürülmesi, psikolojik ve duygusal sağlığa dikkat edilmesi, ve bu konuda yardımı alınan doktor veya terapist ile açık ve güzel bir ilişki kurulması, bu bozukluğun önlenmesinde etkili faktörlerdir.

Kaynaklar:

Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması Elkitabı, Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR), Amerikan Psikiyatri Birliği, Washington DC, 2000’den çeviren Köroğlu E., Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 2001.

Davison, G. C., Neale J. M. (2011).Anormal Psikolojisi, Yeniden Düzeltilmiş İkinci Baskı, John Wiley & Sons,New York, NY, 2003’ten çeviren Dağ İ. & Daş C. & Erden G. & Erkal B. & Küey L. & Öktem F. & Savaşır I. & Sayılgan M. A. & Soygüt G. & Tosun A., Türk Psikologlar Derneği, Ankara, 2011.

İkiz Tunaboylu, T. (2005). Psikosomatik Hastalıklarda Psikosomatik Psikoterapi. In A. Gürdal Küey (Ed.), Psikanaliz Konuşmaları (pp. 31-47). Istanbul: Bağlam Yayıncılık.

İkiz Tunaboylu, T. (2008). Psikanaliz Buluşmaları – 3: Psikosomatik. Istanbul: Bağlam Yayıncılık.

Parman, T. (2005). Psikosomatik Tarihi ve Çocuk Psikosomatiği. In A. Gürdal Küey, & T. İkiz Tunaboylu & M. L. Kayaalp & R. Tükel & E. Abrevaya (Eds.), Psikanaliz Yazıları – 11: Psikosomatik (pp. 13-31). Istanbul: Bağlam Yayıncılık.

Phillips, K. A. (2008), Somatization Disorder. Retrieved from: http://www.merckmanuals.com/home/mental_health_disorders/somatoform_disorders/somatization_disorder.html

Rais T. B. (2008), Somatization Disorder. Retrieved from: http://www.empowher.com/media/reference/somatization-disorder

Rubins, J.L. (1959). Psychodynamics and Psychosomatic Symptoms. American Journal of Psychoanalysis, 19, 165-187.

Hazırlayan:

Tuğçe TOKUŞ

İstanbul Bilgi Üniversitesi, Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Programı

Yeme bozukluklarının sosyal, biyolojik, genetik ve psikolojik nedenleri olabilir. Ruhsal rahatsızlıklar içerisinde en çok kültüre bağlı olan hastalığın yeme bozuklukları olduğu bulunmuştur. Bu noktada sosyal nedenleri incelemek büyük önem taşımaktadır.

Kültürün Yeme Bozuklukları Üzerindeki Etkisi

Kültürün etkisi bu sosyal nedenlerden biri olarak sayılabilir. Yeme bozuklukları endüstriyelleşmiş bölgelerde, Amerika, Kanada ve Avrupa ülkelerinde daha fazla görülürken Pakistan’da yapılan bir araştırmada 369 genç içerisinden sadece bir kişide Bulimia Nervoza olduğu bulunmuştur. Bu da kültürün ve kültürün içerisinde kabul gören normların aslında o toplumun bireylerinin vücut memnuniyetsizliğine ve bununla bağlantılı ruhsal rahatsızlıklara olan etkisini göstermektedir.

Batılı kadınların çoğunda güzel görünmenin sağlıklı olmaktan daha iyi olduğuna dair bir inanç vardır. Günümüzdeki sosyal normlar nedeniyle orta sınıf kadınların kendilik değerlerinin ve başarılarının genellikle vücutlarındaki yağ oranı ve güzellikleriyle bağlantılı olduğu bulunmuştur. Bu normlar da kadınların daha fazla diyet ve spor yaparak zayıf kalmaya çalışmalarına neden olmuştur.

Medya ve Modanın Yeme Bozuklukları Üzerine Etkisi: İdeal Zayıf Kadın İmajı

Günümüzdeki sosyal normların onaylanmasında medyanın çok büyük bir etkisi vardır. Moda bunun en güzel örneklerinden biri olabilir. Modanın satmaya çalıştığı şey aslında giysiler aracılığı ile zayıf ideal kadın modelidir. Moda sektöründe ve özellikle medyada göz önünde olan kadınlarını çoğu zayıf ideal kadın modelini örnek olarak sunuyorlar. 1960 ve 1970’lerde zayıflık bu kadar gündemde değilken, günümüzde bedenler çok daha fazla küçüldü. Şişman olmanın başarısızlık ve kendine hakim olamama gibi anlamlar çağrıştırarak şişmanlıktan korkmaya yönlendirdiği bile söylenebilir.

Medyada zayıf kadın tipinin idealize edilmesinin ve içselleştirilmesinin yeme bozukluklarına giden en önemli risklerden biri olduğunu savunuluyor. Bu noktada kadınların zayıf ideal kadın tiplerini içselleştirmelerinin, kadınların kendilerinin medyadaki idealize edilen zayıf kadınlarla karşılaştırmalarının ve kendi vucütlarından memnun olmamalarının yeme bozukluğuyla giden yoldaki tutumlarını belirlediği bulunmuştur.

Kolaylaştırıcı Psikolojik Faktörler

Medya ve moda bu noktada zayıf ideal kadın tipini bir sosyal norm olarak sunarak öne çıkıyor. Yapılan bir araştırmada zayıf kadın modellerine maruz kalmanın kişide zayıflamak için bir güdü yarattığı bulunmuş. Fakat yeme bozukluğuna giden yolda diğer bir önemli faktör de o kişinin medyanın sunduğu ideallere karşı tutumu ve kendilerinin nasıl algıladıkları. Yapılan araştırmalar gösteriyor ki, kendi vücutları ile mutlu olmayan ve kendilerine güvenleri az olan kadınlar bu zayıf ideallere maruz kalınca kendileriyle bir çelişkiye düşme olasılıkları daha fazla. Bu çelişki sonucunda kendi değerlerinin ancak güzel ve çekici olurlar ise artacağını düşünüyorlar ki bu zayıf tipi içselleştirme ve kendi vücudundan memnun olmama da yeme bozukluklarının medyayla ilişkisindeki en önemli nedendir. Eğer ki bir kadın güzel ve çekici olmayı zayıflık ile içselleştirmediyse, o kadının medyanın, modanın ve sosyal normların bu tuzağına düşmeme olasılığı daha yüksek.

Sosyal Öğrenmenin Etkisi

Sosyalleşmenin ve sosyal öğrenmenin bu içselleştirmede de payı olduğu görülüyor. Günümüzde kadınlar vücutlarının kendilik değerlerinin değişmez ve bölünmez bir parçası olduğu şeklinde sosyalleştiriliyorlar. Gene bu noktada, sosyal öğrenmenin rolü var. Doğdukları andan itibaren modelleyerek öğrenen insanoğlu medyada sunulan kadın modellerinin hep zayıf olmasını gözlemlediği ve o zayıf kadınları model alarak öğrendiği için, bu modelleri içselleştirebiliyor. Toplum tarafından kabul gören kadınlar zayıf olarak gösteriliyor ve bu da medyada, modada ve tüketim toplumunda sunulan modellerle pekiştiriliyor. Ergenlik gibi gelişiminin kritik bir döneminde olan genç kızlar, toplumun ve medyanın güçlü baskısı altında kendilerine kimliklerinin bir parçası olarak yer edinmek için kültürün onayladığı estetik standartlara sahip bir vücut istiyorlar. Bu noktadaki en büyük tuzak ise, medyada ve modada sunulan kadın modellerinin aslında toplum gerçeğini yansıtmaması.

Beden Memnuniyetsizliğinin Etkisi

Günümüzdeki ideal kadın standartlarının kilo ve boyları ortalama bir kadın için ulaşılamaz idealler olması nedeniyle kadınlar kendi vücutlarıyla bir memnuniyetsizlik yaşamaya başlıyorlar. Vücutlarından memnuniyetsiz olmalarında toplum baskısının çok büyük bir rol oynadığı aşikârdır. Bu noktada, o kişinin tutumu bir ara faktör olarak görülüyor. Eğer ki bir kadının tutumu zayıf ideal kadınlara pozitif özellikler atıf etmek olursa, o kişinin kendi vücudundan memnun olmama olasılığının söz konusu olması daha fazladır.

Sosyal Karşılaştırmanın Etkisi

Sosyal karşılaştırmanın da, medya ve yeme bozuklukları arasındaki ilişki de kendini karşılaştırma sonucu kendi bedeninden memnun olmayarak etkili olduğu bulunmuş. Üniversite öğrencileri ile yapılan bir araştırmada Bessenoff (2006) öğrencilere zayıf ideal kadınların maruz bırakıldığı ve bırakılmadığı reklamlar göstermiştir. Zayıf kadınların gösterildiği reklamları izleyen gençlerde vücudundan memnun olmamanın, depresyon seviyesinin ve negatif duygu durumun arttığı ve kendine güvenin azaldığı bulunmuş. Yine aynı çalışma gösteriyor ki sosyal kıyaslama medya etkilerine maruz kalma ve kendine olumsuz görüşlere sahip olma ilişkisinde bir aracı görevi görüyor. Kendi vücudundan memnun olmayan kişilerin kendilerini, sunulan idealler ile karşılaştırmaları, kişileri yeme bozukluklarına iten nedenlerden biri olabilir.

Aile ve Arkadaşların Tutumlarının Etkisi

Bu sosyal karşılaştırma halk arasında artan diyet yapma oranları ile de desteklenebilir. Lise çağındaki genç kızların yüzde 80’inden fazlasının diyet yapmaya çalıştığı bulunmuştur. Bu oran da zayıf ideal kadın vücuduna sahip olma arzusunun genç kızların hayatında ne kadar önemli bir rol oynadığını gösteriyor. Gelişimleri daha tamamlanmadan vücutlarının sağlığını tehlikeye atmak pahasına daha zayıf ideale uygun görünmek için besin kaynaklarını azaltıyorlar. Yeme bozukluklarına giden yolda aslında altta yatan faktör kilo almama ya da kaybetme ihtiyacı, ki diyet de bunun için yapılıyor.

Bu noktada genç kızlar sadece medyadan değil ailelerinden ve arkadaşlarından da çok etkileniyorlar. Eğer ki ailesinden kilo almak bir problem olarak görülüyorsa ve ideal olanın zayıf ve güzel olmak olduğu aşılanıyorsa, bu kişiler daha da çok risk altında oluyor. Yine, arkadaş grupları da çok önemli bir rol oynuyor. Araştırmalar aynı arkadaş grubu içindeki genç kızların ideal vücut, kilo vermeye verilen önem ve diyet yapma konusunda aynı tutumlara sahip olduğunu gösteriyor. Medya dışında sosyal çevresinde de zayıf ideal modeller sunulan kişilerin yeme bozukluğu geliştirme riski de dolayısıyla artıyor.

Referanslar

Ahern, A.L., Bennett, K. M., & Hetherington, M. M.(2008). Internalization of the Ultra-Thin Ideal: Positive implicit associations with underweight fashion models are associated with drive for thinness in young women. Eating Disorders,16: 294-307.

American Psychiatric Assosiation. (2000). Diagnostic and statistical manual of mental

disorders (4th edition). Washington, DC:Author.

Bessenoff, G. R. (2006). Can the media affect us? Social comparison, self-discrepancy, and

the thin ideal. Psychology of Women Quarterly, 30, 239-251.

Davison, G. C. & Neale, J. M. (2004). Anormal Psikolojisi (7. Baskı). Ankara: Türk

Psikologlar Derneği.

Durand, V. M. & Barlow, D. H. (2010). Essentials of abnormal psychology (5th edition). Canada: Wadsworth Cengage Learning.

Robles, D. S. (2009). When food becomes the enemy: The international Journal of Research and Review, 2, 16-29.

Hazırlayan:

Aslı Özden

İstanbul Bilgi Üniversitesi Klinik Psikoloji Programı

]]> http://www.bilgiacikkapi.com/toplumsal/medya-ve-sosyal-normlarin-yeme-bozukluklari-uzerine-etkisi/feed/ 0 http://www.bilgiacikkapi.com/toplumsal/sanat-terapisine-genel-bir-bakis/ http://www.bilgiacikkapi.com/toplumsal/sanat-terapisine-genel-bir-bakis/#comments Tue, 17 Jan 2012 20:55:27 +0000 Editör http://www.bilgiacikkapi.com/?p=642 Okumaya devam et →]]> Hepimiz hayatlarımızın bir noktasında özgül bir şekilde sanatla iç içe olmuşuzdur. Gündelik hayata dair aklımıza gelebilecek her şey sanatla alakalı olabilir. Çocukken resim çizmemiz, yetişkinlikte fotoğraflar çekmemiz… Bu tip örneklerin hepsi insanların hayatının içindendir ve insanlara terapötik bir güç verirler. Ancak terapi sürecinin sanatla ilişkilendirilmesi genelde insanlara fikir olarak uzak gelir. Fakat bakıldığında, sanatın genelde bilindiğinden başka amaçları da vardır: kendini anlamlandırmak, anlam arayışı, kişisel gelişim, iyileşme… Çizim,heykel, resim ve diğer sanat formları çok etkili iletişim araçlarıdır ve sanat ayrıca bizlerin fikirleri, duyguları, rüyaları ve beklentileri vb. arasında aktif bir role sahiptir. Bu sebeple, denilebilir ki sanat insanlara bir anlayış ve anlamlandırma yetisi sunar ve insanların iç dünyasını kelimelere dayanmadan anlamlandırabilmesinde önemli bir rol oynar.

Sanat Terapisi Nedir?

Sanat terapisinin iki adet tanımı olduğu söylenebilir. İlk olarak, sanat yapıyor olmanın zaten kendi içerisinde terapötik bir etki barındırdığından söz edilir, sanatın kendisi başlı başına terapötiktir. Sanat yapıyor olmanın doğurduğu yaratıcı sürecin gelişimsel ve sağlıkla ilgili olarak iyileştirici ve yetiştirici bir etkisi olduğu söylenir. İkinci olarak, sanat terapisi fikrinin temelinde sanatın sembolik bir iletişim aracı olduğuna dair bir bakış vardır. Sanat ürünleri kişinin iç dünyasına dair bir iletişim aracı olarak tanımlanır. Terapide oluşturulan sanat ürünü üzerinden kişi ve terapist arasında sözel ve sembolik bir paylaşım oluşur ve bu yolla bir içgörü kazanılabilir.

Kısacası, sanat terapisi sanat materyalinin kişinin sanat terapistine kendini ifade edebilmesi ve yansıtabilmesi için bir yoldur. Ve terapistin, terapi sürecinde oluşturulan bu sanat materyali üzerinden kişinin hayat tecrübelerine dair bilgi edinmesini sağlayan da bir terapi yoludur.

Sanat Terapisinin İşlevleri

Kişilerin duygularını, hayal güçlerini ve hayata bakışlarını keşfetmelerini sağlayacak bir yöntemdir. Temel amacı kişinin iç dünyasındaki imgeleri geliştirmeleri ve ifade etmelerini sağlamaktır.

Aynı zamanda kişinin kimlik algısını da güçlendirir. Kişinin değişmesini ve kişisel bir derecede gelişmesini sağlayabilmektir. Bu görüşe göre kelimelere başvurmadan kendini (sanat yoluyla) ifade edebilme fırsatı kişinin kendi iç dünyasını ve olası problemlerini fark etmesini sağlar. Bu nedenle sanat terapisinin kişinin kendini sözel olarak ifade etmesine alternatif bir yol geliştirdiği söylenebilir.

Terapide üretilen ve birçok konu zenginliğine sahip bir sanat ürünü kendi içinde çelişen özellikleri de yansıtabilme kapasitesi taşır. Aynı zamanda zaman içinde kişinin sanat ürününü değiştirmesi ya da geliştirmesi de çok yararlı bir durumdur, kişinin kendini keşfetmeye devam edişi, kendini ürüne yansıtabilmesi ve kıyaslayabilmesiyle de ilişkilidir.

Neden Sanat Terapisi İşlevseldir?

Sanat insanın bütünüyle ilişkilidir. Sanatla birlikte vücudumuz, zihnimiz ve ruhumuzu bütün bir şekilde kendimizi yansıtabiliriz.

Düşünce süreçlerimiz çoğunlukla görseldir. Örneğin rüyalarımız, imaj şeklinde gözümüzde canlanan düşünceler… Bu sebeple belki de sanat terapisiyle düşünce süreçlerimize daha iyi bir şekilde ulaşabiliriz.

Kimi anılarımız zihnimizde sözelleştirilmemiş ya da yasaklanmış olabilir. Örneğin, acı dolu çocukluk anıları ya da anlatılmak istenmeyen travmatik anılar. Terapide oluşturduğumuz ürünle birlikte, konuşmadan bu anılarımızdan bahsetmemize fırsat yaratılmış olur.

İnsanlar olumsuz duygu ve düşüncelerini sanat yoluyla daha kolay ifade edebilirler. Sanat sembolik olduğu ve özgür olmaya değer verdiği için, insanlara olumsuz yönleri ile alakalı iç dünyalarını da çok çeşitli bir şekilde yansıtabilmeleri için olanak tanır. Çünkü bir insan için olumsuz yönlerini yansıtabilmek bazen daha zor olabilir.

Önceki maddeye ek olarak, eğer istenmeyen veya kabul edilmeyen bu olumsuz düşünceler, görsel olarak (sanat ürünü yoluyla) görülürse, o ürünleri değiştirebilmek için enerji kullanabilmek, dolayısıyla o düşünceleri değiştirebilmek daha kolay olabilir.

İnsanlar sözel olarak anlatmaktan ziyade özgül bir şekilde sanat yoluyla kendilerini yansıtabilirler. Örneğin tutarsız gibi gözüken duygularını (aynı anda nefret ve aşk duyduğu bir durumu) bir sanat ürününde birleştirebilmeleri, birlikte gösterebilmeleri de onlar için daha kolay olabilir.

Sanatın terapi odasındaki kişi ve terapist arasındaki köprü görevi de önemli bir noktadır.

Yaratıcı süreç, kişiye etkili bir şekilde öğrenme tecrübesi de sunar. Gerektiğinde kişinin zihnindeki eski yapıları yıkıp yerine yeni yapılar kurabilmesi buna örnek olarak verilebilir.

Son olarak, bir sanat ürünüyle uğraşarak duyusal olarak da iç dünyamızı (bu bir olay, durum ya da kişi olabilir) deneyimlemiş oluruz. Ve bunu duyusal (dokunarak, görerek vb.) deneyimlemiş olmak bizim duygularımıza ve iç dünyamızı nasıl algıladığımıza daha kolay ulaşmamızı sağlayabilir.

Sonuç olarak, bu sebeplerle, sanat terapisinin “iyileştirici etkisine ve işlevselliğine” dikkat çekilmiştir. Kısaca özetleyecek olursak, bu süreçle birlikte insanlar onları zor duruma, krize ya da travmaya sokabilecek duygularından kurtularak rahatlayabilirler, iç dünyalarını keşfedebilir, kendilerini iyi hissetmeleri yolunda gelişebilir ve gündelik yaşamlarını daha zengin bir hale sokabilirler. Buna ek olarak, kişisel bir anlam oluşturarak kişinin kendini tanıması güçlü bir iyileşme sağlar.

Sanat Terapisinin Temelleri

Terapinin iki adet kısmı vardır: Sanat kısmı ve terapi kısmı:

Sanat kısmında materyallerin basit ve kolay bir şekilde üstünde çalışılabilir olması önemlidir, çünkü buradaki temel nokta kişinin bu materyaller üzerinden kendini ifade edebilmesidir. Hangi materyalin hangi duruma göre uygun olacağını belirlemek klinisyenin kişisel bakışına göre değişebilir.

Terapi kısmından bahsedecek olursak, terapistin ilgili kişinin gelişimsel sürecini ve çizgisini (hangi yollarda neler yaşadığını), içsel ve kişiler arası dinamiklerini biliyor olması ve bahsettiği konunun o kişinin yaşadığı çatışma ile ne kadar ilintili olduğunu bilmesi önemlidir. Aynı zamanda kişinin terapistle kurduğu güven ilişkinin öneminin de altını çizmek gerekir.

Terapi için kişiyi destekleyici, ona güven verici bir alan sağlanmalıdır. Herkesin sanatla olan ilişkisi kendine özgü olduğu için, o kişiye göre özel bir alan oluşturmak da önem taşıyabilir. Terapide sanat ürünü yoluyla oluşturulan ifade ve bu ürünü ortaya koyan kişinin bu ürünle olan anlam ilişkisini kurması önemli püf noktalarındandır.

Sanat Terapisi Nerelerde Uygulanır?

Sanat terapisinin uygulandığı alanlar çok geniştir. Okullar, çocuk danışma merkezleri ve çocuk yuvalarından hastane ve hapishanelere kadar birçok kurumda bu uygulamayı görmek olağandır.

Sanat Terapisi Kimlerle Çalışılır?

Sanat terapisi her yaştan ve her arkaplandan insanla çalışılabilir. Ancak sözel olarak iletişim kuramayan insanlar için bu yöntem özellikle etkilidir. Otizm, sağırlık, zihinsel gerileme, beyin hasarı görmüş hastalar veya demansı olan hastalar bu gruba örnek olarak verilebilir. Bu metot tedavi edilemez zihin rahatsızlıkları olan hastalar için özellikle etkili olabilir, çünkü oluşturdukları sanat işleri kimi zaman kurabildikleri tek iletişim yolu olabilir.

Zihinsel problemi olan, depresyonda olan, kendine zarar verici ve bağımlılık sorunu olan yetişkinler, öğrenme zorluğu yaşayanlar, psikozda olan kişiler, duygusal, davranışsal ya da eğitimsel alanlarda zorlukları olan, travmatik bir olay yaşamış veya kronik hastalığı olan çocuklar örneklerden birkaçıdır.

Sanat terapisinin etkili olabileceği diğer insanlar, konuşma yetisi olan ama konuşmaktan hoşlanmayan ve/veya konuşmak istemeyen, dolayısıyla terapiye gitmek istemeyen insanlar ve spontane davranmaktan hoşlanabilen insanlar olabilir. Eğer diğer terapik yöntemler denendiyse ve başarısız olunduysa, bu insanlara sanat yoluyla daha kolay bir şekilde ulaşılabileceği düşünülebilir.

Ancak unutulmamalıdır ki, bu terapi şekli herkes için geçerlidir, özel gruplarla sınırlandırmamak gerekir.

Sanat Terapisiyle Yapılan Çeşitli Araştırmalar

Bu kısımda sanat terapisiyle yapılan bazı farklı çalışmalardan bahsedilecektir.

Hapishanede, sanat terapisiyle depresyon tedavisine ilişkin yapılan bir çalışmada, sessizliğin ve agresif davranışların kendini korumakla ilişkilendirildiğinden dolayı, sanat terapisinin bu tip davranışları elimine edebilip bu insanların duygularını iyi yönde etkileyerek, diğer insanlarla iletişimlerinde faydalı olabileceği gösterilmiştir.

Geçmişlerini bir nevi kaybetmeleri sonucu yas sürecinde olan yaşlı insanlarla yapılan bir çalışmada ise, sanat terapisinin bu çözümlenememiş yasın oluşmasını engellemede ve kişilerin daha sağlıklı bir sürece girmelerini hızlandırmada etkisi olduğu görülmüştür.

Travmatik bir olay yaşamış insanlarda da sanat terapisinin yaşanmış travmatik olayın çözümlenmesinde ve açıklanmasında etkili bir yerde olduğu sonucuna varılmıştır. Aynı araştırma sonucunda, sanat terapisinin travma hastalarında uygulanmasıyla, bu kişilerin kendilerini ifade etmesiyle birlikte, özgüven duygularının arttığından bahsedilmiştir.

Psikolojik kökenli olan fiziksel rahatsızlıklarda da sanatla ifade yeteneklerinin cesaretlendirilmesiyle sanatın, kişinin fiziksel ve psikolojik durumu arasında bir köprü görevi gördüğü görülmüştür.

Kanser hastalarıyla yapılan çalışmada ise birçok hasta “duygularında, kendi farkındalıklarında ve diğer insanlara olan davranışlarında olumlu bir yönde artış olduğunu” söylemişlerdir.

Yeme bozukluklarında da sanat terapisi epey kullanılmaktadır. Sanat ürünü oluşturduktan sonra o kişinin ürünle ilgili konuşması ve anlam kurması o kişinin içinde bulunduğu inkar durumunu engelleyici bir özellik taşıdığından ve bunun iyileştirici, olumlu etkisinden bahsedilmiştir.

İstismara uğramış kadınlarla yapılan bir çalışmada da bu kişilerin kendi durumlarının farkına varmalarıyla birlikte, zihinlerinde tekrar eden bu travmatik sürecin dışına çıkabilmelerinin sağlanabileceğinden bahsedilmiştir.

Sanat Terapisinin Günümüzdeki Durumu

Sanat terapisi günümüzde kendi pratiği, çerçevesi ve çalışma alanı sahibi olmuş bir pratiktir. Her sanat dalı birbiriyle çok ilişkili ve iç içe olduğu için, sanat terapisi tek bir alanla sınırlandırılmamalıdır. Müzik, drama, şiir ve hareket alanları gibi birçok alanla etkileşimleri de her zaman düşünülmelidir. Sanat terapisi tesadüfi bir şekilde ortaya çıkmış değildir, çünkü gitgide sanata bir iletişim yolu olarak bakılmaya başlanmasıyla birlikte bu pratik ciddi bir derecede önem kazanmıştır. Çünkü yukarıda da bahsedildiği gibi, sanat yapımı kendini ifade edebilmek, zihin, vücut ve insanın ruhunun, o kişinin sağlığı ve iyi olma durumu ile yakından ilişkilidir.

Kaynaklar:

Appleton, V. (2011) Avenues of hope: Art Therapy and the Resolution of Trauma. Art therapy, 18, 6-13.

Ballou, M. (1995). Psychological Interventions. A Guide to Strategies. United States of America.

Gussak, D. (2007). The Effectiveness of Art Therapy in Reducing Depression in Prison.

Populations International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology Volume 51, Number 4, 444-460.

Luzatto, P. & Gabriel, B. (2011). The Creative Journey: A Model for Short-term Group Art

Therapy with Posttreatment Cancer Patients. Art Therapy, 17: 4, 265 — 269

Rabin, M. (2003) Art Therapy and Eating Disorders. The Self as Significant Form.New York. Columbia University Press.

Malchiodi, C.A. (2007). The Art Therapy Sourcebook. United States of America. Library of Congress Cataloging-in-Publication Data.

Rubin, J.(2010). Introduction to Art Therapy. New York. Routledge Press.

Rubin (2001) Approaches to Art Therapy. London Routledge Press.

Theorell, T. (1998). Treatment of Patients with Chronic Somatic Symptoms by Means of Art

Psychotherapy: A Process Description. Psychother Psychosom, 67, 50- 56.

Truetsky, C.J. & Hays, R.E. (2011). Development of an Art Psychotherapy Model for the Prevention and Treatment of Unresolved Grief During Midlife. Art Therapy 20: 3, 148 — 156.

Wadeson, H. , Durkin, J. & Perach,D. (1989). Advances in Art Therapy. Canada. Wiley- interscience Publication.

Wood, J.M. (1998). Art Therapy in Palliative Care. The creative response. Edited by Mandy Pratt and Michele J.M. Wood. London and Newyork published by Routledge.

Hazırlayan:

A. Dicle Gençer

İstanbul Bilgi Üniversitesi

Klinik Psikoloji Yüksek Lisans

Çocukluk Depresyonu ne demektir?

Her çocuk üzüntünün hakim olduğu duygu durumlarını yaşar; ancak bu duygu durumlarının şiddeti ve süresi belli bir eşiği aşıp çocuğun düşüncelerini, davranışlarını, sosyal yaşamını, okul performansını ya da fiziksel sağlığını etkilediği durumlarda klinik olarak bir duygu durum bozukluğundan söz etmek mümkündür.

Çocukların ortalama yüzde 5’inde depresyon görülmektedir. Okul öncesi ve okul dönemindeki çocuklarda depresyona çok sık rastlanmazken, ergenlik çağına girildiğinde depresyonun görülme oranı 2-3 kat artar. Kayıp yaşamış, yoğun strese maruz kalan, dikkat problemleri ve öğrenme güçlükleri yaşayan, davranış ve kaygı bozuklukları olan çocuklarda depresyon geçirme riskinin arttığı bulunmuştur.

Belirtileri nelerdir?

• Kişinin kendisini günün büyük kısmında ve hemen hemen her gün depresif hissetmesi (Bu durum, kendini çocuklarda huysuz ve asabi bir hal olarak gösterebilir).
• Günlük aktivitelere ilginin ve bu faaliyetlerden duyulan zevkin azalması
• Çocukta gelişimine uygun kilo alımının gerçekleşmemesi
• Uykusuzluk ya da aşırı uyuma
• Yerinde duramama hali ya da hareketlerde yavaşlama
• Yorgunluk ve enerjide düşüklük
• Değersizlik veya aşırı suçluluk hissi
• Düşünce yetilerinde azalma veya kararsızlık
• Tekrarlayan ölüm veya intihar düşünceleri

(Bu belirtiler depresyona dair genel bir bilgi vermek için sunulmuş olup, bu listenin teşhis koymak için kullanılmaması gerekir.)

Buradaki belirtilerin görülme sıklığı, süresi, şiddeti ve kişinin işlevselliğini etkileme derecesi klinik olarak tanımlanabilecek bir depresyonun varlığına ya da yokluğuna işaret etmektedir. Klinik bir tablodan söz edildiği noktada farklı depresyon alt tiplerinden bahsedilebilir. Örneğin, bu belirtilerin daha şiddetli olduğu ama daha kısa sürdüğü Majör Depresyon ya da şiddetin daha az ama sürenin daha uzun olduğu Distimik Bozukluk çocuklarda görülen başlıca depresyon alt tiplerindendir. Bu yüzden çocuğun bakımını üstlenmiş kişilerin, çocukta bu belirtilerden 5 ya da daha fazlasını 2 haftadan uzun bir süre boyunca gözlemlemesi durumunda bir ruh sağlığı profesyoneline (psikolog, psikiyatrist ya da psikolojik danışman) başvurması gerekmektedir.

Depresyon farklı yaş gruplarında nasıl görülür?

Çocuklarda depresyonun görülme şekilleri farklı yaş gruplarına göre çeşitlilik gösterir. 7 yaşından küçük çocuklarda teşhisi çok kolay olmasa da ebeveynlerin bu farklı depresif belirtilere karşı uyanık olmalarında yarar vardır. Çünkü depresyon, çocuğun çevreye ve kendine zarar verici davranışları gibi kolayca gözlemlenebilir olmadığı için çoğu zaman gözden kaçar. Ancak bu belirtilerin anlaşılması ve müdahale edilmesi ileride yaşanabilecek depresyonun önlenmesi için faydalıdır. Aşağıda farklı gelişim çağındaki çocuklarda sıkça görülen belirtiler sıralanmıştır.

Bebeklik çağı: Uyku ve yeme düzeninde bozulma, kilo kaybı, ilgisizlik, gelişimde yavaşlama, donuk bakışlar.

Okul öncesi çağı: Bu dönemdeki belirtiler oldukça değişkenlik gösterir. İçine kapanıklık, sosyal geri çekilme, oyunlara karşı ilgisizlik, anneye aşırı bağlılık, genel bir sıkıntı hali, karın ağrısı gibi fiziksel şikayetler.

Okul çağı: Okul öncesi çağda görülebilen semptomlara ek olarak; zarar verici davranışlar, öfke nöbetleri, hırçınlık. İntihar tehditleri de bu yaşta başlayabilir.

Ergenlik öncesi dönem: Önceki dönemlerdeki belirtilere ek olarak; kendini suçlama, kendine güvende düşme, yalnızlık, okul performansında kötüleşme, daha önce zevk alınan aktivitelere ilginin azalması, kendini beğenmeme, yorgunluk.

Depresyonun Ortaya Çıkmasında ve Tekrarlarmasında Etkili olan Faktörler nelerdir?

Biyolojik Faktörler

• Beynin bazı bölümlerinin fonksiyon ve yapılarında görülen anormallikler
• Beyinde iletişimi sağlayan nörotransmiter adıyla bilinen kimyasalların işlevinde bozukluklar
• Genetik yatkınlığın çevresel stres faktörleriyle olan etkileşimi
• Vücutta değişik organlardan (böbrek üstü bezi, tiroid, hipofiz) salgılanan hormonlardaki anormallikler.

Psiko-Sosyal Faktörler

• Uzak, çatışmalı, çocuğun duygusal olarak desteklenmediği aile yapıları
• Ebeveynlerin başta depresyon olmak üzere çeşitli psikolojik rahatsızlıklarının olması
• Taşınma, okul değiştirme, ailede birinin hastalanması, kaza, ebeveynler arası sorunlar, kayıp, ihmal ve istismar gibi çocukta stres yaratabilecek olay ve durumlar
• Çocuğun duygularını düzenlemede ve dengelemede yaşadığı problemler
• Çocuğun kendisini ve geçmişini olumsuz değerlendirme, geleceğe ve dünyaya kötümser bakma eğilimi
• Bebekliğin özellikle ilk senesinde gerekli bakımın sağlanamamış olması

Çocuklarda Depresyonla İlişkili Görülebilecek Diğer Problemler nelerdir?

Zeka ve Okul Performansı: Depresyonun şiddeti ve çocuğun zeka potansiyeli arasındaki ilişkinin oldukça zayıf olduğu bilinmektedir. Ancak depresyonun çocuğun odaklanma, dikkatini sürdürebilme, hızlı çalışabilme becerilerini kötü yönde etkilediği de unutulmamalıdır. Bu yüzden depresyonu olan çocukların okul performansında bir düşüklük beklenmektedir. Genel olarak depresyon ve akademik zorluklar arasındaki ilişki depresyon ve sosyal zorluklar arasındaki ilişki kadar güçlü değildir.

Bilişsel Bozukluklar: Kendini değersiz görme ve “Hiçbir şeyi doğru yapamıyorum” gibi genel ve olumsuz düşünme şekilleri depresyonda sıkça görülür. Depresyondaki çocukların başarısızlıklarını ısrarlı bir şekilde kendi yetersizliklerine vermeleri, okul performanslarını ve sosyal ilişkilerini kötü yönde etkiler. Bu da yetersizlik ve değersizlik inançlarının pekişmesinde rol oynar.

Arkadaşlık İlişkilerindeki Problemler: Depresyondaki çocukların az sayıda ve yakınlıkta ilişkiler kurduğu görülmüştür. Etkili iletişim becerilerindeki aksaklıklar bu içe kapanık ve yalnız hallerine yol açan faktörlerdendir. Sosyal problemlerle etkili bir şekilde nasıl baş edeceklerini bilmelerine rağmen pasif bir şekilde, kaçınarak ya da saldırgan yollarla bu problemleri çözmeye çalıştıkları sık rastlanan durumlardır.

Aile İlişkilerindeki Problemler: Depresyon geçiren çocukların diğer aile üyeleriyle olan ilişkilerinin çok destekler nitelikte olmadığı ve çokça çatışma barındırdığı bulunmuştur. Çocuğun aile içindeki izolasyonu; iletişim kurma becerilerinden çok, çocuğun aile üyeleriyle zıt düşmekten kaçınmasından kaynaklanmaktadır.

Madde ve Alkol Kullanımı: Depresyon madde ve alkol kullanımının artmasında önemli risk faktörlerinden biridir. Özellikle ergenlik çağına yaklaştıkça bu risk daha da fazla artmaktadır.

İntihar: Umutsuzluk, keder, acizlik gibi duygular yetişkinlerde olduğu gibi çocuklarda da intihar düşüncelerini harekete geçirebilir. Bu düşüncelere sahip çocukların üçte birinin intihara kalkıştığı saptanmıştır. Silah, kendini boğma ve ilaçla zehirlenme sırasıyla çocuklar tarafından en çok kullanılan metotlardandır. İntihar girişimleri en çok 13-14 yaşlarında artmakta, 17-18 yaşlarından sonra ise azalmaktadır.

Tedavi seçenekleri nelerdir?

Psikoterapi:

Bilişsel-Davranışçı Terapi: Yetişkinlerde uygulanmaya başlayan bu terapi yaklaşımı zaman içinde çocuk ve ergenlerle çalışılabilecek şekilde düzenlenmiştir. Bu yaklaşım, çocukların olumsuz ve otomatik bir şekilde ortaya çıkan düşüncelerinin fark edilmesini ve daha gerçekçi alternatif düşüncelerle değiştirilmesini temel alır. Bununla beraber, sosyal iletişim becerilerinin geliştirilmesi, çocuğun daha etkin bir şekilde problemleri çözmesi ve ilişkilerini iyileştirmesi de amaçlanır.

Psikodinamik Psikoterapi: Çocuğun davranışları, düşünceleri, duygularını motive eden mekanizmaların anlaşılmasını vurgular. Tipik davranış örüntüleri, iç çatışmaları ve kullandığı savunmaların tanımlanmasını sağlar. Genelde yaşça büyük olan çocuklarla ve ergenlik çağındakilerle çalışırken tercih edilen bir yaklaşımdır.

Oyun Terapisi: Özellikle küçük yaştaki çocuklar, sözel olarak ifade etmekte zorlandıkları duygularını serbestçe oyun oynarken açığa vurabilirler. Bu teknikte, çocuk belirli oyuncaklarla oynarken kendi iç dünyasını oyununa yansıtır, oyun terapisti de çocuğu gözlemler ve oyun üzerinden çocuğun duygu ve davranışlarını yönetmesinde daha iyi yollar bulmasına yardım eder.

Aile Terapisi: Aile üyelerinin birbirleriyle ilişkilerinde daha olumlu tutumlar ve yapıcı yollar izlemesi amaçlanır.

İlaçla Tedavi:

İlaçla tedavi beyinde haberleşmeyi sağlayan nöro-transmiterlere etki ederek depresyonu fizyolojik olarak tedavi etmeyi hedefler. Yetişkinlerde sıkça kullanılan trisiklik antidepresanlar; çocuklarda çok da etkili olmadığı ve yan etkilerinin fazlalığı nedeniyle ilk tercih edilen antidepresan çeşidi olmamaktadır. Bunun yerini çocuk popülasyonlarında kullanılmak üzere SSRI grubu antidepresanlar almıştır.

Bugüne kadar yapılan araştırmalar, çocukluk depresyonunun ilaçla tedavisine dair karışık bulgular öne sürmüştür. Bu durum çoğunlukla çocuklukta depresyon tanısının konmasının yetişkinlere oranla daha zor olmasından kaynaklanmaktadır. Bu yüzden ilaç tedavisinin uygulanıp uygulanmayacağı bir psikiyatrist tarafından depresyonun şiddeti, süresi ve hayatı etkileme derecesine bakılarak karar verilir. Basit bir dille, şiddeti fazla, uzun süreli, intihar eğiliminin görüldüğü ve gündelik hayatın oldukça etkilendiği durumlarda, en etkin olanın ilaç ve psikoterapinin beraber yürütüldüğü bir tedavi yaklaşımı olduğu söylenebilir.

Kaynaklar:

American Academy of Child and Adolescent Psychology. (2008). The depressed child. Facts for Families, 4.

American Academy of Child and Adolescent Psychology. (2011). Pscyhotherapies for children and adolescents. Facts for Families, 86.

American Psychiatric Association. (1994). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (4th ed.). Washington, DC: Author.

Burgic-Radmanovic, M. (2011). Affective disorders in childhood and adolescence. Acta Medica Academica, 40(1), 67-74.

Cole, D. A. (1990). The relation of social and academic competence to depressive symptoms in childhood. Journal of Abnormal Psychology, 99, 422-429.

Galler, J.B., Bryce, C. P., Waber, D., Hock, R. S., Exner, R.,Eaglesfield, D., Fitzmaurice, G.& Harrison, R. (2010). Early childhood malnutrition predicts depressive symptoms at ages 11-17. The Journal of Child Psychology and Psychiatry, 51(7), 789-798.

Hammen, C. & Rudolph, K. D. (2003).Childhood mood disorders. In E. J. Mash & R. A. Barkley (Eds), Childhood psychopatpathology (2nd ed., pp. 233-278). New York: Guilford Pres.

Luby, J. L., Heffelfinger, A., Mrakotsky, C., Brown, K., Hessler, M.,& Spitznager, E. (2003). Alterations in stres cortisol reactivity ın depressed preschoolers relative to psychiatric and no-disorder comparison groups. Archives of General Psychiatry, 60, 1248-1255.

Mash, E.& Wolfe, D. A. (2010). Mood disorders. Abnormal child psychology (231-262). Belmont, CA: Wadsworth

Hazırlayan:

Ecem Çoban

eccoban@yahoo.com

]]> http://www.bilgiacikkapi.com/toplumsal/cocukluk-doneminde-depresyon/feed/ 0 http://www.bilgiacikkapi.com/toplumsal/temel-uyku-bozukluklari/ http://www.bilgiacikkapi.com/toplumsal/temel-uyku-bozukluklari/#comments Fri, 13 Jan 2012 23:13:26 +0000 Editör http://www.bilgiacikkapi.com/?p=623 Okumaya devam et →]]> Uyku evrenseldir ve hayatta kalmak için gereklidir. Hayatımızın yaklaşık üçte birini uykuda geçiririz. Bu yılda yaklaşık 3000 saat uyku anlamına gelir. Uyumak kişilere hem zihinsel hem de fiziksel enerji sağlar.

Çoğumuz, kötü bir gece uykusunun nasıl bir şey olduğunu biliriz. Ertesi gün halsiz oluruz ve gün ilerledikçe sinirli hale gelebiliriz. Araştırmalar, sadece birkaç gün süren uyku yoksunluğunun bile net düşünebilme yeteneğinimizi engellediğini söylemektedir.

İyi bir gece uykusu geçireli yıllar oldu diye düşünülelim… Bu durumda, ilişkileriniz etkilenir, okul ödevlerini yapmanız zorlaşır veya iş yerindeki verimliliğiniz azalır. Aynı zamanda, uykusuzluk sizi fiziksel olarak da etkiler. Araştırmalara göre, yeterli uyku almayan insanlar daha fazla sağlık probleminden şikayet etmektedir. Bunun sebebi olarak, uykusuzluğun bağışıklık sistemini zayıflattığı düşünülmektedir.

Uyku yetersizliğinin kısa vadeli ve uzun vadeli etkileri olduğunu bilmemize rağmen, uykunun biyolojik işlevi hala gizemliliğini korumaktadır. Uykusuzluk; kısa vadede dikkat ve konsantrasyon bozukluğuna, yaşam kalitesinin bozulmasına, devamsızlıkta artışa, verimlilikte düşüşe ve iş, ev, yol kazalarına sebep olmaktadır. Uykusuzluk uzun vadede ise çok ciddi rahatsızlıklara ve hatta ölüme neden olmaktadır.

Uyku Bozukluklarının Nedenleri:

Uyku bozukluklarının hem biyolojik hem de psikolojik nedenleri vardır. Kişilerin uyku bozukluğuna biyolojik olarak eğilimleri olabilmektedir. Bu eğilim, kişiden kişiye göre, hafif ila çok ciddi uyku bozukluklarının oluşmasına zemin hazırlamaktadır.

Uyku Bozukluklarının Türleri:

Uyku bozukluklari iki ana kategoriye ayrılır: Disomni ve Parasomni.

-Disomni yeterli uyku alma güçlüğüdür. İstediğiniz zaman uyuyamamak ve bütün gece uyunmuşsa bile dinlenmiş hissetmemek gibi uyku kalitesi şikayetleri içermektedir.

-Parasomni ise, uyku sırasında ortaya çıkan fizyolojik olaylar (kabuslar, ayakta uyumak gibi) ile karakterizedir. Uyku süreci içinde uyarılma ve uyku geçişlerindeki beklenmeyen bozukluklar olarak tanımlanmaktadır.

A. Disomniler

1.Primer (Birincil) İnsomniya:

• Insomniya en çok görülen uyku bozukluklarından biridir.
• Geceleri uykuya dalmakta güçlük çekenlerde, sıklıkla uykudan uyanan veya çok erken uyanıp tekrar uyuyamayanlarda ya da yeterli miktarda uyunmasına karşın hala dinlenmemiş gibi hissedenlerde bu uyku bozukluğunun varlığından söz edilmektedir.
• İnsomniya tanısı almak için bu belirtilerin en az 1 ay boyunca sürmesi gerekmektedir.
• Birincil insomniyadaki “birincilin” anlamı, şikayetin diğer medikal veya psikolojik problemlerle alakası olmamasıdır.
• Bu uyku bozukluğunun yarattığı yorgunluk; kişide sosyal, mesleki ve diğer alanlarda önemli derecede sıkıntı yaratmaktadır.
• Insomniyası olan birçok hasta yatma alışkanlıklarını ve uyku-uyanma zamanlarını değiştirerek kendilerine yarar sağlayabilmektedir. Gevşeme tekniği de bu hastalar için yararlı bir müdahaledir.
• Hemen hemen tüm insomniya sorunları; düzenli uyku saatleri ayarlamak, yatağa ancak uykunun geldiği zaman gitmek, öğleden sonra veya erken akşam saatlerinde düzenli olarak egzersiz yapmak, uyku saatinden 6 saat evvel kafein içerikli içecekler içmemek, uyku saatine yakın alkol ve nikotin tüketmemek, gece geç saatlerde büyük öğünlerden kaçınmak ve ışık, ses ve sıcaklık ayarlarını yapmak gibi uyku hijyeni kurallarına uyarak aza indirilebilmektedir.
• İmsomniya; psikiyatrik, medikal ve nörolojik bozukluklar gibi koşullar ile birlikte ya da uyuşturucu ve alkol bağımlılığı ile birlikte görülebilmektedir.

2. Birincil hipersomniya

• Hipersomniya, cok fazla uyuma şeklinde görülmektedir.
• Hipersomniya durumunda kişiler çok uykulu olmaktan şikayetçidirler.
• Aynı zamanda, bu kişilerde gündüz saatinde uyuklama durumu da gözlenmektedir.
• Hipersomniya tanısı için bu şikayetlerin en az 1 ay sürmesi gerekmektedir.
• Bu aşırı uyku hali, sosyal, mesleki ve diğer alanlarda önemli derecede sıkıntı ve bozukluğa neden olmaktadır.
• Hipersomniyanin sebepleri hakkında fazla araştırma yapılmamıştır. Bazı vakalarda hipersomniyanın genetik rolü olduğu görülmüştür.

3. Narkolepsi

• Narkolepsi uyku bozukluğunun temeli genetiktir.
• En az 3 ay boyunca her gün görülen, karşı konulamayan dinlendirici uyku atakları ve beraberinde getirdiği kısa süreli kas tonu kontrolünün kaybedilmesi şeklinde görülmektedir.
• Narkolepsinin en göze çarpan özelliği, bir önceki gecede alınan uyku miktarı ne olursa olsun, ansızın bastırabilecek aşırı uykulu olma halidir.
• Narkolepsi hastaları, gün boyunca aşırı uykulu olma hali üstüne, ani kas tonu kontrolü kaybı (katapleksi) yaşarlar. Katapleksi, güçlü pozitif veya negatif duygular ya da bir sürpriz nedeniyle oluşan, uyanıkken aniden azalan kas tonu kaybına denir.
• Narkolepsi hastalarının iki karakteristik özelliği vardır.
• Bu kişiler genelde uyandıktan sonra kısa bir süreliğine hareket edememe veya konuşamamadan, bir diğer adıyla uyku felcinden şikayet etmektedirler.
• Narkolepsinin son karakteristiği ise hipnogojik halüsinasyonlardır. Bu canlı ve çoğu zaman korkutucu halüsinasyonlar uykunun başında başlar ve son derece gerçekçidirler çünkü yalnızca görsel değil, dokunma, işitme ve hatta hareket etme hislerine de hitap etmektedir.
• Narkolepsiye, diğer uyku bozukluklarına nispeten daha ender rastlanmaktadır.
• Narkolepsi tanısı ve tedavisi için bir uyku çalışması gerekmektedir.

4. Solunumla ilişkili Uyku Bozukluğu:

• Uykudaki solunum bozukluğu tıbbi bir sorundur.
• Bu uyku bozukluğunda, uyku sırasında periyodik olarak meydana gelen birtakım solunum bozuklukları görülmektedir. Bunlar basit horlamadan hava akımı kesilmesine (apne) kadar değişebilmektedir.
• Uykularında nefes alma problemi çekenler gece boyunca çok sayıda kısa süreyle uyanırlar ve 8-9 saat uykuyla bile kendilerini dinlenmiş hissetmezler.
• Bazı hastalar kısa süreliğine (10-30 saniye) nefes alamayabilirler, bu duruma soluksuzluk (apne) adı verilir.
• Bu sorundan etkilenen kişi, solunum güçlüğünün çok az farkındadır ve uyku problemini buna bağlamazlar. Ancak, aynı yatağı paylaşan bir kişi genellikle yükses sesle horlamayı (bu sorunun bir işaretidir) ya da korkutucu nefes kesilme durumlarını farkeder.
• Kişinin uykuda nefes almakta zorlandığını belirten diğer işaretler şunlardır: gece aşırı terleme, sabah baş ağrısı, gün içinde dinlenmeyi sağlamayan uykuya dalma episodları (uyku atakları).
• Uykudaki solunum bozukluğu nedeniyle oluşan uyku kesilmeleri, aşırı uykusuzluğa veya insomniyaya sebep olmaktadır.
• Uykuda solunum bozukluğu, daha çok yaşlı nüfusta görülmektedir.

5. Sirkadyen (Günlük) Ritim Uyku Bozukluğu / Uyku-Uyanıklık Döngüsü Bozukluğu

• Bu uyku bozukluğu, beynin uyku düzeniyle mevcut gece-gündüz düzeninin eş zamanlı şekilde ayarlanmaması ile karakterize edilmektedir.
• Başka bir deyişle, bir insanın çevresindeki gerek duyulan uyku-uyanıklık düzeni ile, kendi uyku-uyanıklık düzeni arasındaki uyumsuzluktur.
• Sirkadyen (günlük) ritim uyku bozukluğunun çeşitli türleri vardır.
• Örnek: Jetlag (zaman dilimi değişimi): Farklı zaman dilimleri arasında seyahat etmekten kaynaklanan vücut saatine göre uyku-uyanıklık düzeninde ani bir değişim olduğu zaman kişi uyku düzenini ayarlamakta zorluk çeker. Birçok kişi okyanuslar veya kıtalararası uçuşlardan sonra kırıklık, yorgunluk ve rahatsız uykudan şikayet etmektedir.
• Sirkadyen (günlük) uyku bozuklukları çok yaygın değildir fakat bu bozukluğun semptomlarını gösteren hastalarda ciddi işlev kayıpları gözlemlenmektedir.
• Bu uyku bozukluğu; psikolojik problemlere, bilişsel, sosyal ya da mesleki işlevlerdeki aksamalara neden olabilmektedir.

B. Parasomniyalar:

1. Uyku Anksiyetesi (Kaygısı) Bozukluğu / Kabus Bozukluğu:

• Genellikle uyku döneminin ikinci yarısı sırasında meydana gelmektedir.
• Bu uyku bozukluğunda kişi çoğu zaman hayat güvencesi tehditleri içeren uzun ve son derece korkutucu rüyalar görür. Bu korkutucu rüyaların hemen sonrasında kişi uyanır ve rüyayı canlı bir şekilde hatırlar.
• En yaygın olarak, bu kabuslar gecenin ortasından sonuna olan bölümünde oluşmaktadır.
• 3-5 yaş ve üzeri yaştaki çocukların yaklaşık yüzde 50′si kabus görmektedir.

2. Uykuda Korku (Uyku Terörü) Bozukluğu:

• Bu uyku bozukluğu, genellikle uykunun başlarında meydana gelir ve panik bir çığlıkla başlar.
• Uykuda korku bozukluğunda, kişi sıklıkla ani olarak uyanır.
• Bu uyku bozukluğu, en çok 5 ila 7 yaş arasındaki çocuklarda görülmektedir.
• Uyku terörü sırasında gürültülü ve delici bir çığlık da dahil olmak üzere kişide şiddetli otomatik ve motor belirtiler gözlemlenmektedir.

3. Uyurgezerlik Bozukluğu:

• Uyku sırasında yataktan kalkıp etrafta gezmek şeklinde görülmektedir.
• Uyurgezerlik 5 ile 12 yaş arasında çocuklarda yaygındır.
• Bazen yetişkinliğe kadar devam etmekte veya ender olarak yetişkinlikte başlamaktadır.
• Uyurgezerlik süresi genellikle 10 dakikadan az sürmektedir.
• Aile geçmişinde görülmesi kişide görülmesinde büyük etkendir.
• Uyurgezer durum sırasında yaralanmalar ve şiddet içeren olayların olduğu belirtilmiştir; fakat kişiler genellikle odada kendi yollarını bulabilmektedir.
• Uyku yoksunluğu, yorgunluk, eşzamanlı hastalık ve bazı sakinleştirici ilaçlar tetikleyici faktörlerdir.
• Uyurgezer bir kişiye yapılacak en önemli müdahale kişinin etrafındaki eşyalara takılıp kendini yaralamamasını sağlamaktır.
• Olayların sıklığı sıkıntı yarattığında veya yaralanma riskinin ciddi olduğu durumlarda bir uyku uzmanına danışılması önerilmektedir.

Tedavi Yöntemleri:

• Medikal/Farmakolojik tedaviler: Doktor gözetimi altında mümkün olabilmektedir.
• Psikolojik tedaviler: Uyku bozukluklarının tedavisi için başka bir seçenektir.
• Farklı uyku bozukluğu olan kişilere farklı tedavi yöntemleri uygulanmaktadır.
• Örneğin: Gevşeme yöntemleri, geceleri uykuya dalmayı zor kılan fiziksel gerginliği azaltmaktadır.
• Bazı kişiler; iş, ilişkiler ya da diğer olaylar hakkında kaygı hissettikleri için uyuyamama ya da gece yarısında uyanmadan şikayet etmektedir. Bu sorunu çözmek için psikoterapi etkili olabilmektedir.
• Araştırmalar, insomniya için psikolojik tedavilerin diğer tedavi yöntemlerinden daha etkili olabileceğini göstermektedir.
• Yetişkin uyku problemleri için, uyaran kontrolü terapisi tavsiye edilmektedir. Kişilere yatak odasını iş veya kaygı verici faaliyetler için değil, sadece uyumak için kullanılması talimatı verilmektedir.
• Küçük çocuklar için ise; tedavi, genellikle ebeveynin çocuğun uyumasına yardımcı olmak için -banyo, hikaye okuma gibi- yatma zamanı rutinleri kurmasını içermektedir.
• Fototerapi yöntemi: Uykuda problem çeken kişilere yardım amaçlı bir yöntemdir. Biyoloijk saati yeniden düzenlemeye yarayan parlak bir ışık kullanılmaktadır. Araştırmalar, parlak ışığın sirkadyen (günlük) ritim bozukluğu görülen hastaların uyku düzenlerini yeniden ayarlamada yardımcı olabileceğini göstermektedir.

İdeal Uyku Alışkanlıkları:

• Yatma zamanı rutini oluşturun.
• Düzenli yatma ve uyanma saati oluşturun.
• Yatmadan 6 saat önce kafein içeren yiyecek ve içecekleri tüketmeyin.
• Alkol ve tütün kullanımını sınırlayın.
• Yağ oranının dengeli olduğu bir diyet uygulayın.
• Yatağa yalnızca uykunuz olduğu zaman gidin ve 15 dakika içinde uyuyamıyorsanız ya da tekrar uykuya dalamıyorsanız yataktan kalkın.
• Haftalık egzersiz programı oluşturun.
• Yatağı yalnızca uyku getirecek aktiviteler icin kullanın.
• Yatak odasında gürültü ve ışığı azaltın.
• Gün boyunca doğal ve parlak ışığa maruz kalmaya özen gösterin.
• Yatak odasında aşırı sıcaklık değişimlerinden (çok sıcak veya çok soğuk) kaçının.

Kaynakça:

1) Barlow, D. H., & Durand, V. M. (2009). Abnormal psychology: An integrative approach. (5th ed.). Belmont, CA: Wadsworth Cengage Learning.

2) Chokroverty, S. (2010). Overview of sleep & sleep disorders. Indian Journal of Medical Research, 131, 126-140.

3) Davidson, G.C., Neale, J.M. (2008) Abnormal psychology (İ. Dağ, Trans.). USA: John Wiley & Sons. (Original work published 1998).

4) Neikrug, A. B., & Ancoli-Israel, S. (2010). Sleep disorders in the older adult-a mini-review. Gerontology, 56, 181-189.

5) Pressman, M., & Orr, W. C. (1997). Understanding sleep: the evaluation and treatment of sleep disorders. Washington, DC: American Psychological Association.

Hazırlayan:

Aylin Erbahar

İstanbul Bilgi Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Programı

e-posta: erbaharaylin@gmail.com